Trong quá trình làm việc với các tác giả, mình quan sát được khá nhiều tình huống rất thú vị. Trong những buổi tư vấn đầu tiên, có rất nhiều người hừng hực khí thế. Họ kể về cuốn sách của mình như thể đã viết xong trong đầu, chỉ còn chờ ngồi xuống gõ ra thôi. Mắt sáng, giọng nói nhanh, ý tưởng tuôn ra không ngừng. Họ rất chắc chắn về điều mình sẽ làm.
Nhưng chỉ sau một vài buổi làm việc tiếp theo, chỉ còn một tỉ lệ nhỏ đi tiếp. Ngọn lửa trong lòng những người khác đã nguội dần. “Dạo này anh/chị bận quá” trở thành câu nói quen thuộc nhất mình nghe được. Và rất nhiều người trong số họ, mãi mãi không hoàn thành cuốn sách của mình.
Mình từng nghĩ đó là vấn đề về kỷ luật. Nhưng càng làm việc với nhiều tác giả, mình càng nhận ra vấn đề nằm ở một trạng thái tự nhiện mà rất nhiều người trong chúng ta đang tuân theo: chờ cảm hứng đến trước, rồi hành động mới theo sau.
Nếu bạn cũng đang dự định viết sách, hoặc bắt đầu với một bản thảo, một ebook, một bài viết social nhưng vẫn đang chờ đợi cảm hứng tới, bài viết này sẽ cho bạn biết cách để thực sự khơi nguồn cảm hứng đó thay vì chỉ ngồi và chờ đợi.
Cảm hứng, Động lực, Hành động - Cái bẫy khiến bản thảo mãi nằm yên
Viết sách là một mục tiêu đầy cảm hứng với rất nhiều người. Viết được ra câu chuyện của mình, mang tới giá trị cho người khác. Điều đó thật tuyệt biết bao. Và bởi nó cảm hứng nên rất nhiều người chờ có cảm hứng mới làm. Đây là trạng thái đó:
Cảm hứng → Động lực → Hành động.
Nghe có vẻ hợp lý, thậm chí hiển nhiên. Vấn đề là đây không phải một vòng tròn tự nuôi, mà là một chuỗi mắt xích một chiều. Nếu mắt xích đầu tiên “cảm hứng” - không xuất hiện, hoặc xuất hiện rồi biến mất, cả chuỗi đứng yên. Và cảm hứng, theo đúng bản chất của nó, không phải thứ ở lại lâu. Nó là phản ứng tức thời trước một ý tưởng mới mẻ, một cuộc trò chuyện truyền năng lượng, một khoảnh khắc chúng ta nhìn thấy viễn cảnh cuốn sách hoàn thành trên kệ nhà sách. Nó không phải nguồn năng lượng bền vững cho một hành trình kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.
Đó chính xác là điều xảy ra với những tác giả hừng hực khí thế trong buổi tư vấn đầu tiên. Họ đặt cược cả hành trình viết sách vào cảm hứng ban đầu ấy - thứ cảm giác “mình phải viết cuốn sách này” bùng lên sau một trải nghiệm, một khoảnh khắc nhận ra sứ mệnh, hay đơn giản là một lời khen từ ai đó rằng câu chuyện của họ đáng được kể. Khi cảm hứng đó - vốn dĩ chỉ là một phản ứng nhất thời - tự nhiên nguội đi theo thời gian, họ không còn gì để tiếp tục. Họ ngồi chờ nó “châm lại”, giống như chờ một cơn gió thổi tới lần nữa. Nhưng có một sự thật, cảm hứng không tự tái tạo nếu không có gì nuôi nó.
Đây chính là lý do rất nhiều bản thảo dừng lại ở outline, chương một - đúng vào lúc luồng cảm hứng ban đầu cạn kiệt và động lực chưa kịp hình thành để thay thế nó. Người viết nhìn vào trang giấy trống, cảm thấy hoàn toàn không có gì thôi thúc mình gõ phím, rồi kết luận: “Chắc mình chưa đủ đam mê với cuốn sách này.” Và thế là họ để những cuộc sống cuốn mình đi, và một bản thảo dở dang trong folder.
Vấn đề là, đó là một kết luận sai. Họ đang tuân theo một trình tự mà bản thân trình tự đó đã bị lỗi ngay suy nghĩ.
Đọc thêm bài viết:
Hành động, Cảm hứng, Động lực và điều tâm lý học đã chứng minh
Có một cách hiểu khác về mối quan hệ giữa ba yếu tố này, và nó đảo ngược hoàn toàn trình tự quen thuộc bên trên: hành động đi trước, cảm hứng và động lực theo sau.
Hành động → Cảm hứng → Động lực → Hành động → Cảm hứng → Động lực...
Đây không phải một chuỗi có điểm dừng, mà là một vòng lặp. Hành động của bạn tạo ra phản ứng cảm xúc, phản ứng đó nuôi cảm hứng, cảm hứng nuôi động lực, và động lực thúc đẩy hành động tiếp theo. Vòng lặp này tự nuôi chính nó, miễn là có ai đó chịu bấm nút khởi động đầu tiên. Và người đó, không ai khác, chính là bạn.
Insight này không chỉ là một cách tư duy động viên tinh thần suông. Nó bắt nguồn từ một lý thuyết cụ thể trong tâm lý học lâm sàng: mô hình hành vi về trầm cảm, do nhà tâm lý học Peter Lewinsohn tại Đại học Oregon đặt nền móng giữa thập niên 1970, qua các công trình như “A behavioral approach to depression” (1974) và “Pleasant activities and depression” viết cùng Mark Graf (1973).
Ý tưởng cốt lõi của Lewinsohn: tâm trạng của một người phần lớn phụ thuộc vào lượng củng cố tích cực mà họ nhận được từ môi trường sống, nói đơn giản là những trải nghiệm nhỏ mang lại cảm giác hài lòng hoặc thành tựu. Khi một người cảm thấy chán nản hoặc bế tắc, phản xạ tự nhiên là rút lui khỏi hoạt động, ở nhà nhiều hơn, gặp gỡ ít hơn, làm ít việc hơn. Nhưng chính sự rút lui đó lại cắt đứt nguồn củng cố tích cực, khiến tâm trạng tệ hơn, và người ta càng rút lui nhiều hơn nữa. Đây là một vòng xoáy tự củng cố theo chiều đi xuống.
Phương pháp kích hoạt hành vi, phát triển từ lý thuyết của Lewinsohn, can thiệp trực tiếp vào vòng xoáy này bằng cách yêu cầu người thực hành lên lịch hành động cụ thể, bất kể tâm trạng lúc đó ra sao. Không chờ cảm thấy muốn làm mới làm. Hành động được lên lịch trước, và cảm xúc tích cực xuất hiện như một hệ quả của việc hoàn thành hành động đó, thay vì là điều kiện để hành động xảy ra.
Bằng chứng cho phương pháp này không chỉ nằm ở lý thuyết. Một tổng quan hệ thống trên Cochrane Database of Systematic Reviews, công bố năm 2020 bởi nhóm nghiên cứu Uphoff, Ekers, Robertson và cộng sự, tổng hợp 53 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với gần 5.500 người tham gia tại 14 quốc gia. Kết quả cho thấy kích hoạt hành vi có hiệu quả ngắn hạn tốt hơn so với chăm sóc thông thường, và không có bằng chứng cho thấy nó kém hiệu quả hơn liệu pháp nhận thức hành vi - một trong những phương pháp trị liệu tâm lý được nghiên cứu kỹ lưỡng nhất hiện nay. Nhóm tác giả cũng lưu ý thẳng thắn rằng mức độ tin cậy của một số bằng chứng còn ở mức trung bình đến thấp, và cần thêm nghiên cứu dài hạn để khẳng định chắc chắn hơn. Nhưng phát hiện cốt lõi vẫn giữ vững qua hàng chục thử nghiệm độc lập: hành động, không phải cảm xúc, là điểm khởi đầu đáng tin cậy hơn.
Điều này giải thích khá rõ tại sao “chờ cảm hứng” là một chiến lược kém hiệu quả với việc viết sách.
Viết một cuốn sách, xét theo mô hình của Lewinsohn, cũng là một dạng củng cố tích cực bị trì hoãn quá lâu. Trước khi bạn viết ra một câu nào, bạn không có gì để cảm thấy hài lòng về nó. Sự trì hoãn không chỉ khiến bạn chưa có bản thảo, nó còn cắt đứt chính nguồn cảm hứng lẽ ra sẽ đến từ việc nhìn thấy trang giấy có chữ. Vòng xoáy đi xuống của người chán nản và vòng xoáy trì hoãn của người viết sách vận hành theo cùng một cơ chế: càng không hành động, càng ít lý do để hành động tiếp.
Cụ thể, với việc viết sách, điều này có nghĩa là ngồi xuống và viết - dù chỉ vài dòng, dù không cảm thấy sẵn sàng, dù câu chữ đầu tiên nghe thật gượng gạo - chính là thứ kích hoạt cảm hứng, chứ không phải điều kiện bạn cần chờ trước khi viết. Bạn không cần chờ ý tưởng rồi mới ngồi vào viết, cũng không cần một lời khen của ai đó mới bắt đầu. Bạn viết, rồi dần dần, thường là chỉ sau vài trăm từ đầu tiên, bạn mới bắt đầu cảm thấy mình như một người viết thực sự. Cảm hứng là phần thưởng cho việc đã bắt đầu, không phải tấm vé để được phép bắt đầu.
Đọc thêm bài viết:
Ba tác giả, ba chỉ tiêu khác nhau, cùng một nguyên lý
Hãy nhìn vào vòng lặp Hành động → Cảm hứng → Động lực, câu hỏi tiếp theo chúng ta sẽ trả lời là: hành động ban đầu ấy cần lớn đến mức nào để khởi động được cả vòng lặp? Nếu nhìn từ những tác giả năng suất nhất mà mình từng đọc về, câu trả lời có thể khiến bạn bất ngờ: bạn chỉ cần một hành động rất đơn giản, thậm chí, đừng kì vọng nhiều về chất lượng của nó.
Tim Ferriss thường kể lại một câu chuyện ông nghe được về một nhà văn đã viết hơn bảy mươi cuốn tiểu thuyết. Khi được hỏi làm sao ông có thể viết bền bỉ suốt nhiều thập kỷ mà luôn giữ được cảm hứng, ông trả lời ngắn gọn: “Hai trăm từ dở ẹc mỗi ngày, thế thôi.” Ý tưởng của ông đơn giản đến mức gần như phi lý: nếu ép mình viết hai trăm từ dở tệ, hành động viết ấy sớm muộn sẽ khơi lên cảm hứng, và trước khi kịp nhận ra, ông đã có hàng nghìn từ trên trang giấy. Chỉ tiêu hai trăm từ không phải là mục tiêu cuối cùng. Nó là cái cớ đủ nhỏ để ông không thể tự bào chữa rằng mình “chưa sẵn sàng”.
Bản thân Tim Ferriss cũng áp dụng đúng nguyên lý này cho chính mình, chỉ với một biến thể nhỏ: “Chỉ tiêu viết của tôi là hai trang dở tệ mỗi ngày. Tôi giữ mức này thấp để không bị áp lực đến mức không bao giờ bắt đầu.” Cách ông vận hành cụ thể là dành phần lớn ban ngày để thu thập tư liệu, ghi chú, phỏng vấn - và để phần viết tổng hợp vào những khung giờ khuya, khi đầu óc đã có đủ chất liệu để tuôn ra mà không cần chờ cảm hứng ghé thăm. Ông dùng đúng chỉ tiêu “dễ dàng” này để hoàn thành cuốn The 4-Hour Chef - cuốn sách lọt danh sách bestseller của New York Times và Wall Street Journal - dù bản thảo đầu tiên, theo lời chính ông kể lại, phải qua năm đến mười lần chỉnh sửa mới thành hình. Ngay cả một cuốn sách bán chạy cũng bắt đầu từ một bản nháp xấu xí không ai muốn nhìn thấy - đó là điều Tim Feriss luôn khẳng định với mọi người.
Ở đầu ngược lại của quang phổ là Stephen King, người đặt chỉ tiêu cao hơn nhiều: hai nghìn từ mỗi ngày, kể cả ngày lễ. Ông giữ nghi thức cố định trước khi viết - cùng một chỗ ngồi, cùng loại trà, cùng khung giờ bắt đầu vào tám giờ sáng - và dừng lại đúng lúc đạt đủ chỉ tiêu, không viết bù thêm cho ngày hôm sau dù hôm đó cảm hứng có dạt dào đến đâu. Lý do ông đưa ra rất thực tế: nếu không viết đều mỗi ngày, nhân vật trong đầu bắt đầu nhạt đi, mạch truyện mất độ sắc bén, và cảm giác hào hứng ban đầu phai dần.
Chỉ tiêu của ba người này khác nhau xa - từ hai trăm từ đến hai nghìn từ mỗi ngày. Nhưng cả ba đều dựa trên cùng một nguyên lý cốt lõi: không ai trong số họ chờ cảm hứng đến trước khi ngồi xuống viết. Họ tạo ra một hành động đủ nhỏ và đủ cụ thể để có thể lặp lại mỗi ngày mà không bị nản, rồi để cảm hứng tự tìm đến như một hệ quả của hành động đều đặn ấy - chứ không phải điều kiện phải có trước.
Bài học từ Stephen King, Tim Ferriss và nhà văn bảy mươi cuốn tiểu thuyết: chỉ tiêu không cần lớn, chỉ cần đều đặn. Cho phép bản thảo đầu tiên dở tệ - đó là điều kiện để có bản thảo thứ hai tốt hơn. Hành động luôn đi trước cảm hứng, đừng ngồi chờ cảm hứng xuất hiện.
Đọc thêm bài viết:
Vậy còn cuốn sách của bạn?
Nếu bạn đang là một trong những tác giả từng hừng hực khí thế ở buổi gặp đầu tiên, rồi thấy ngọn lửa ấy nguội dần theo thời gian, đây không phải dấu hiệu bạn không đủ nghiêm túc hay không đủ khả năng viết. Đó chỉ là bằng chứng cho thấy bạn đang tuân theo một trình tự sai - ngồi chờ cảm hứng quay lại, thay vì tạo ra hành động để cảm hứng có chỗ quay lại.
Chúng ta không cần một cú hích cảm xúc lớn để bắt đầu viết cuốn sách của mình. Nếu bạn đã có đủ lý do để cuốn sách của bạn được hình thành, hãy thiết kế cho mình một hoạt động - là một việc cần làm mỗi ngày. Bạn cần một chỉ tiêu đủ nhỏ để không thể tự bào chữa rằng “chưa sẵn sàng”, dù đó là hai trăm từ dở tệ như nhà văn bảy mươi cuốn tiểu thuyết, hai trang thô ráp như Tim Ferriss, hay chỉ vài dòng ghi chú rời rạc trước khi đi ngủ. Hành động ấy, dù nhỏ đến đâu, chính là thứ khởi động lại toàn bộ vòng lặp và cảm hứng, thứ bạn tưởng mình đang thiếu, thật ra sẽ tới ở ngay phía sau hành động đầu tiên đó.
Nếu bạn muốn thử nghiệm điều này ngay tuần này, có ba việc nhỏ bạn có thể làm:
Chọn một chỉ tiêu thấp đến mức bạn không thể từ chối nó - hai trăm từ, mười lăm phút, hay một đoạn ghi chú ngắn mỗi ngày. Thiết lập một lịch trình cố định cho nó trong ngày và xác định đó là điều bạn cần làm.
Viết trước khi kiểm tra cảm xúc. Đừng hỏi “hôm nay mình có muốn viết không” trước khi ngồi xuống. Ngồi xuống trước, cứ viết đi, rồi để cảm giác muốn viết xuất hiện sau. Hãy thử đi rồi bạn sẽ thấy cảm hứng xuất hiện.
Theo dõi hành động, không theo dõi cảm hứng. Đánh dấu những ngày bạn đã ngồi xuống viết, bất kể viết được bao nhiêu hay viết có hay không. Chuỗi ngày hành động liên tục mới là thứ đáng mừng, không phải chất lượng của từng buổi viết riêng lẻ.
Hành động đi và cảm hứng sẽ tới!
Nếu bạn đang muốn bắt đầu với việc viết mỗi ngày để ghi lại kinh nghiệm, tích luỹ tri thức và biến nó thành tài sản tạo ra giá trị trong tương lai, bạn có thể trang bị thêm những tư duy về “lãi kép tri thức” trong webinar: “Tích lũy lãi kép tri thức – Từ những gạch đầu dòng” tổ chức vào 20h ngày 15.8 này.
Cảm ơn chị vì những bài viết sâu sắc và hữu ích ạ!