Nỗi sợ thất bại đang lấy mất cơ hội của bạn
Hãy cho mình dũng khí được sai và phát triển
Năm 25 tuổi, mình nhận nhiệm vụ viết cuốn sách đầu tiên trong cuộc đời. Đó là khoảnh khắc mình đứng trước một file Word trống với ý định bắt đầu viết. Và rồi… không gõ biết bắt đầu từ đâu. Có một giọng nói nhỏ nhưng rất rõ trong đầu:
“Mình viết ra có ai đọc không?”
“Nếu viết ra mà người ta chê thì sao?”
“Mình có đủ giỏi không mà viết?”
Sau này khi làm việc với các tác giả, mình đã lại từng chứng kiến cảm giác đó rất rõ ở nhiều tác giả nonfiction mới - những người có ý tưởng rất hay, rất giàu trải nghiệm, có khát khao đóng góp thực sự… nhưng rồi dừng lại vì cảm giác “chưa đủ”: chưa đủ hay, chưa đủ chắc chắn, chưa đủ dữ liệu.
Chính vào những khoảnh khắc như vậy, mình nhận ra: nỗi sợ thất bại không phải một cơn bão ồn ào, mà là một làn sương mỏng trong mỗi người. Nó cứ len lỏi, âm thầm, và làm mờ đi tầm nhìn của chúng ta về điều có thể.
Tuần này, sau một buổi triển lãm tranh thiếu nhi ở trường con, khi nhìn những đứa trẻ vẽ mà không sợ sai, và tạo nên những bức tranh tuyệt vời khiến mình bất chợt thấy nghèn nghẹn. Chúng ta, những người lớn cũng từng là những đứa trẻ ấy. Nhưng lớn lên rồi, ta lại đánh mất sự can đảm để dám làm điều chưa chắc chắn.
Vậy nên, bản tin này sẽ mời bạn nhìn thẳng vào nỗi sợ thất bại không để nó biến mất, mà để học cách bước tiếp ngay cả khi nó còn ở đó.
Những nỗi sợ thầm lặng mà người viết mới ít khi gọi tên
Khi một người bắt đầu viết sách, đặc biệt là sách phi hư cấu, có những khó khăn kỹ thuật như cấu trúc chương, trình bày nội dung hay làm chủ văn phong thường dễ nhìn thấy. Nhưng sâu bên dưới những điều ấy, có những nỗi sợ mang tính cá nhân, tinh vi và thầm lặng hơn rất nhiều. Chúng không dễ gọi tên, và cũng hiếm khi được thừa nhận. Tuy nhiên, chính những nỗi sợ này mới là thứ khiến một ý tưởng hay một bản thảo mãi dở dang, hoặc thậm chí không bao giờ được bắt đầu.
Sợ không đủ giỏi
Đây có lẽ là nỗi sợ phổ biến nhất của những người viết lần đầu. Nhiều người mang trong mình một trải nghiệm quý giá, một góc nhìn độc đáo, hoặc một chuyên môn sâu, nhưng lại ngần ngại đặt nó lên trang giấy vì không tin rằng mình “đủ tầm” để viết. Họ đặt ra những câu hỏi như: “Ai cho mình quyền viết sách?”, “Mình chưa phải là chuyên gia, viết ra liệu có ai tin không?”, “Liệu kinh nghiệm của mình có đáng để kể?”.
Vấn đề ở đây không phải là thiếu kiến thức, mà là cảm giác tự ti về tiếng nói của chính mình. Nhiều người đã được nuôi dạy trong một hệ thống nơi chỉ người đạt điểm cao, có bằng cấp, hay danh vị mới được xem là “đáng tin”. Và khi viết, họ mang theo niềm tin ngầm đó, cho rằng mình cần phải trở thành “một ai đó” trước khi được phép chia sẻ góc nhìn.
Sự thật là, điều làm nên một tác phẩm nonfiction đáng đọc không phải là sự hoàn hảo về lý lịch tác giả, mà là sự chân thực trong trải nghiệm và tính gợi mở trong tư duy. Viết sách không phải là việc giảng dạy từ bục cao, mà là lời mời đối thoại – giữa người từng trải và người đang tìm kiếm câu trả lời phù hợp cho mình.
Sợ bị đánh giá
Không ít người có thể viết một bản thảo dài hàng trăm trang, nhưng rồi lại không dám gửi nó đi. Không phải vì họ không tin vào nội dung, mà vì họ sợ điều xảy ra sau khi gửi: lời chê, sự im lặng, hoặc tệ hơn là một bình luận tiêu cực nào đó khiến họ nghi ngờ toàn bộ quá trình mình đã đi qua.
Cảm giác sợ bị đánh giá bắt nguồn từ chính hệ quy chiếu “đúng – sai” đã ăn sâu trong cách chúng ta được dạy để tồn tại. Khi còn nhỏ, mỗi hành vi khác biệt đều có thể bị gắn nhãn là “bậy”, “sai”, “kỳ cục”. Dần dần, chúng ta học được rằng cách an toàn nhất là đừng bộc lộ điều gì quá riêng tư. Và viết là hành vi bộc lộ sâu sắc nhất. Bởi bạn không chỉ đưa ra thông tin, bạn còn đưa ra quan điểm, cách hiểu, và phần người thật trong chính bạn. Và đó là lý do chúng ta sợ hãi.
Không phải ai cũng sẵn sàng gánh chịu cảm giác trần trụi đó. Và nhiều người chọn cách trì hoãn, chỉnh sửa vô hạn, hoặc cất bản thảo đi, chờ đến một ngày mình “tự tin hơn”. Nhưng đáng tiếc, sự tự tin không đến trước hành động. Nó được rèn luyện chính trong quá trình bạn dám đối diện với rủi ro bị đánh giá và vượt qua nó.
Sợ viết sai hoặc không đi đến đâu
Một dạng nỗi sợ khác là cảm giác bối rối không biết mình đang làm gì. Nhiều người viết đến giữa bản thảo thì mất phương hướng, không rõ chủ đề cốt lõi là gì, không biết mình đang viết cho ai và liệu điều mình đang làm có dẫn đến đâu không. Càng viết, họ càng cảm thấy hoài nghi về cấu trúc, về giọng văn, về logic của toàn bộ cuốn sách.
Nỗi sợ này không hề bất thường. Ngược lại, nó gần như là một phần không thể thiếu trong quá trình viết dài hơi. Không có bản đồ sẵn cho một cuốn sách chưa tồn tại. Bất kỳ ai viết lần đầu đều phải học cách tự dò đường trong sương mù. Vấn đề là, nếu bạn đòi hỏi sự rõ ràng tuyệt đối ngay từ đầu, bạn sẽ không bao giờ bước đi. Còn nếu bạn chấp nhận đi từng bước để tìm ra chính mình, để khám phá dần dần hướng đi trong quá trình, thì sương mù cũng sẽ dần tan.
Sợ không ai đọc
Không có nền tảng truyền thông, không có người theo dõi, không nổi tiếng là thực trạng khiến nhiều người tin rằng họ không nên viết, vì “sẽ chẳng ai quan tâm.” Đây là một nỗi sợ rất thực tế, vì nó liên quan đến thị trường, đến độc giả, đến sức lan toả.
Tuy nhiên, cũng như việc bạn không cần phải giàu mới được học cách quản lý tài chính, bạn cũng không cần có hàng nghìn người theo dõi mới được bắt đầu viết. Thực tế, viết là cách hiệu quả nhất để xây dựng cộng đồng quanh một chủ đề mà bạn quan tâm sâu sắc. Người ta không tìm đến bạn vì bạn nổi tiếng, mà vì bạn đang viết về điều họ cũng đang trăn trở.
Đừng viết cho đám đông vô hình. Hãy viết cho một người thật sự cần điều bạn chia sẻ. Viết để gặp đúng người. Và rồi dần dần, cộng hưởng sẽ hình thành.
“Nếu ta không sẵn sàng sai, ta sẽ không bao giờ tạo ra điều gì mới.” – Sir Ken Robinson
Buổi triển lãm tranh mầm non ở trường con hôm đó, mình đã đứng lặng khi nghe cô hiệu trưởng nói một câu tưởng chừng quen thuộc:
“Mỗi em bé đều có tiềm năng vô hạn để làm được điều mình mong muốn.”
Giữa căn phòng đầy sắc màu và tiếng cười trẻ con, mình lại thấy sống mũi cay. Không phải vì những đứa trẻ, mà vì chúng ta, những người lớn từng là một đứa trẻ, giờ lại ngần ngại tin vào tiềm năng của chính mình.
Tại sao vậy?
Vì theo năm tháng, niềm tin ấy không biến mất, nó bị bào mòn. Không phải bởi chúng ta thiếu năng lực, mà bởi quá nhiều lần ta bị sửa, bị chê, bị so sánh. Tác giả Carol Dweck đã chỉ ra trong Mindset rằng: con người không được sinh ra với tài năng cố định. Cái gọi là “tiềm năng” không phải là định mệnh sẵn có, mà là một thứ có thể mở rộng nếu ta được đặt trong môi trường cho phép thử - sai - sửa - và thử lại.
Thế nhưng, môi trường trưởng thành của hầu hết chúng ta lại đặt đúng - sai lên trên hết. Khi sai trở thành điều đáng xấu hổ, thì hành vi sáng tạo cũng bị mặc định là nguy hiểm. Ta bắt đầu học cách phòng thủ với chính ý tưởng của mình. Ta muốn viết, nhưng không viết. Ta nghĩ ra một điều gì đó, nhưng im lặng. Ta không dám bắt đầu, chỉ vì… sợ sai.
Trong Creative Confidence, hai anh em David và Tom Kelley (IDEO) gọi tên điều này là: hiện tượng mất tự tin sáng tạo. Không ai sinh ra thiếu tự tin nhưng trải nghiệm tiêu cực lặp lại quá nhiều lần sẽ khiến người ta dần tự giới hạn mình. Giống như đứa trẻ từng bị nói “vẽ gì kỳ vậy?” sẽ lớn lên và không còn muốn vẽ nữa.
Sự hạn chế đó không chỉ dừng lại ở năng lực, mà mở rộng sang cả bản sắc. Khi ta không được phép sai, ta cũng không dám thể hiện mình.
Nhưng có một sự thật, việc sáng tạo bao gồm cả việc viết không sinh ra từ những điều chắc chắn.
Thực tế, nhiều công ty hàng đầu thế giới hiểu rõ điều này. Google từng dành hẳn 20% thời gian mỗi tuần cho nhân viên được làm những việc “có thể thất bại”. Những sản phẩm như Gmail, Google News, hay NotebookLM – không phải được sinh ra từ bản kế hoạch chặt chẽ, mà từ vùng mơ hồ của những thử nghiệm có thể… sai.
Nếu những tổ chức tỷ đô còn cho phép sai để tạo đột phá thì tại sao chúng ta, những người viết đầu tiên một bản thảo, lại không được phép viết chưa hay? Tại sao lại bắt mình phải “đúng” ngay từ lần đầu tiên?
Điều giết chết sáng tạo không phải là thiếu ý tưởng mà là hệ quy chiếu mà ta đặt lên chính mình.
Khi viết bị xem là màn trình diễn hơn là một hành trình khám phá, thì người viết sẽ chọn an toàn, chọn dễ được chấp nhận. Nhưng một cuốn sách nonfiction nếu thực sự muốn chạm được vào độc giả không thể được sinh ra từ sự phòng thủ. Nó phải là một cuộc khai phá trung thực, nơi tác giả dám dấn thân, dám chưa hoàn hảo, dám viết chia sẻ những góc nhìn dù vẫn còn lỗ hổng nhưng dám thực hiện để nhận diện và tiếp tục hoàn chỉnh nó.
Nhiều người ngần ngại viết vì cảm thấy mình thiếu đủ thứ: chưa có trải nghiệm đủ wow, chưa có văn phong đủ hấp dẫn, chưa có nền tảng mạng xã hội mạnh. Nhưng thực ra, chính sự thiếu đó – nếu nhìn lại – có thể là điểm khởi đầu của những điều bạn làm khác biệt nhất.
Thiếu dữ liệu khiến bạn phải quay về quan sát chính mình và viết từ trải nghiệm riêng tư nhất.
Thiếu platform khiến bạn không thể chạy theo đám đông và thay vào đó, viết cho một người thật.
Thiếu công nhận khiến bạn không áp lực phải “được khen” và nhờ đó trung thực hơn với giọng viết.
Trong khởi đầu của bất kỳ người viết nào cũng luôn có một đoạn không đủ. Nhưng khoảng trống đó không chỉ để chịu đựng. Nó là nơi bạn tạo ra ngôn ngữ riêng. Nó là khoảng không của sáng tạo.
“Khi bạn không có gì để dựa vào, bạn bắt đầu phát minh ra thứ đáng để đứng vững.”
Đôi khi để bền bỉ đi trên hành trình, điều chúng ta cần đơn giản là ... nới lỏng hơn.
Cho mình một không gian đủ an toàn để thử nghiệm và sai.
Một không gian mà ở đó, bản thảo đầu tiên được hình thành mà không bị phán xét.
Một không gian mà ở đó, bạn được bắt đầu như một đứa trẻ đang khám phá việc pha màu mà không sợ xấu.
Tháo gỡ: 5 tư duy chuyển hoá để nới lỏng hành trình viết
Sau khi nhìn rõ những nỗi sợ thầm lặng, đã đến lúc ta cần chuyển hóa. Không phải bằng cách “dẹp bỏ” hay “vượt qua” nỗi sợ như một kẻ thù, mà là học cách đi cùng nó như một người bạn đồng hành sẽ luôn ở đó. Bởi vì có nỗi sợ không có nghĩa là ta không thể làm. Nó chỉ là dấu hiệu cho thấy: ta đang đi tới một vùng đất mới, nơi chưa có bản đồ sẵn. Và như bất kỳ nhà thám hiểm nào, chúng ta cần những điểm tựa nhỏ để từ đó từng bước bước ra khỏi vòng luẩn quẩn của trì hoãn, nghi ngờ và tự trách móc.
Dưới đây là năm tư duy chuyển hóa nhỏ nhưng có thể tạo ra tác động lớn mà mình đúc kết từ hành trình của chính mình và rất nhiều tác giả nonfiction mà mình đã có cơ hội đồng hành.
Thay “chờ đến khi mình thật rõ ràng” bằng “dấn thân từng bước để sáng rõ dần”
Nhiều người viết mới ngồi rất lâu ở giai đoạn suy nghĩ: chưa dám bắt đầu vì còn mơ hồ về chủ đề, còn phân vân ngách độc giả, còn sợ mình chưa đủ kiến thức để viết thành một cuốn sách. Nhưng sự rõ ràng không đến từ việc nghĩ thêm, mà đến từ việc làm thật. Bạn sẽ không thể biết điều gì có thể phát triển thành sách nếu chưa thử viết xuống. Bạn không thể chọn được góc độ đúng nếu chưa khảo sát, chưa trò chuyện, chưa tương tác với người thật.
Quá trình hình thành một bản thảo nonfiction không phải là “chờ tới lúc biết hết mới viết”, mà là chuỗi chuyển động tuần tự:
Nghiên cứu, khảo sát -> Xác định chủ đề -> Lên dàn ý -> Viết -> Nhận phản hồi -> Điều chỉnh -> Viết...
Đây không chỉ là kỹ thuật viết sách mà còn là cách giúp bạn tương tác với thực tế để làm sáng rõ dần điều mình đang mang theo.
Thay tư duy “viết là trình diễn” bằng “viết là thám hiểm”
Nhiều người viết cảm thấy áp lực rằng bản thảo đầu tiên phải hay, phải mạch lạc, phải khiến người khác ấn tượng như thể đang viết ra cuốn sách hoàn chỉnh ngay từ lần đầu. Nhưng bản thảo đầu tiên, theo tác giả Anne Lamott gọi là “shitty first draft” không có nhiệm vụ phải xuất sắc. Nó chỉ cần được viết ra là đã ổn.
Viết là một quá trình khám phá song song: bạn khám phá nội dung, và cũng khám phá cách diễn đạt chính mình. Bạn chỉ có thể thấy điều gì cần chỉnh, lỗ hổng gì có thể phát triển khi đã có một bản nháp để tương tác. Suy nghĩ mãi trong đầu thì vẫn là vùng giả định. Viết ra là bước đầu tiên biến giả định thành thứ có thể nhìn thấy, sờ được, sửa được.
Thay “giấu bản thảo” bằng “chia sẻ có chọn lọc”
Nỗi sợ bị đánh giá là thứ khiến rất nhiều người viết giữ kín bản thảo quá lâu hoặc không bao giờ dám công khai nó. Nhưng thực tế, không có bản thảo nào phát triển nếu thiếu phản hồi. Tác giả nonfiction mới thường mắc lỗi như: sa đà vào chi tiết, thiếu trọng tâm, hoặc viết theo cách mình hiểu mà quên mất độc giả đang nghĩ gì. Những điều này chỉ được soi sáng khi bạn đưa bản viết ra khỏi “vùng an toàn” cá nhân.
Chia sẻ có chọn lọc nghĩa là gửi bản thảo cho đúng người (người bạn tin cậy, người hiểu lĩnh vực hoặc nhóm độc giả mục tiêu). Điều này giúp bạn nhận phản hồi mang tính xây dựng mà không làm bạn tổn thương. Về mặt tâm lý, đây còn là cách tạo vòng lặp hỗ trợ: khi có người đọc, bạn sẽ có thêm động lực để tiếp tục viết.
Thay tư duy “viết để được khen” bằng “viết để tiến bộ”
Nếu bạn viết với mục tiêu được khen, bạn sẽ thất vọng khi không được khen, hoặc dễ tổn thương khi bị góp ý. Điều đó tạo nên tư duy phòng thủ: viết theo cách an toàn, ngại thử nghiệm, ngại khai phá đề tài mới.
Nhưng nếu bạn viết với mục tiêu “mỗi bản nháp sau tốt hơn bản nháp trước”, bạn sẽ đón nhận cả lời khen lẫn góp ý với tâm thế phát triển. Điều này giúp quá trình viết trở thành một hành trình học tập chủ động thay vì cuộc thi đạt điểm cao. Việc xem lại bản nháp cũ để nhận ra mình đã viết khác đi ra sao cũng là một cách tự củng cố năng lực đồng thời gỡ bỏ cảm giác “mình mãi không tiến bộ”.
Thay “mình không có sự ủng hộ” bằng “mình bắt đầu từ sự chia sẻ chân thật”
Một trong những hiểu lầm lớn là: phải có hàng ngàn người theo dõi mới bắt đầu chia sẻ nội dung. Nhưng nền tảng cá nhân không phải thứ có sẵn, nó được xây dựng qua từng bài viết, từng mảnh chia sẻ.
Tác giả nonfiction không chỉ là người viết, mà còn là người dẫn dắt nhận thức. Khi bạn chia sẻ suy nghĩ, câu hỏi, hay những đoạn đang viết, bạn không chỉ đang “quảng bá” mà đang xây dựng mối liên hệ với người đọc. Một post Facebook hay một bài viết Substack cũng có thể là một viên gạch đầu tiên đặt nền móng cho tương lai tác phẩm của bạn. Quan trọng là bạn dám bước ra khỏi vòng tròn kín.
Nhìn chung, hành trình của một tác giả nonfiction mới sẽ có nhiều khó khăn từ lúc bắt đầu viết cho đến khi sách được xuất bản và quảng bá. Bạn phải vượt qua những trở ngại từ chính bản thân (thời gian, tài chính, kinh nghiệm, tâm lý) đến thách thức bên ngoài (sự cạnh tranh, yêu cầu của thị trường, và những rào cản trong hệ thống xuất bản). Dù vậy, nhiều người đã thành công nhờ kiên trì và chủ động tìm giải pháp. Rất nhiều tác giả sau khi bị từ chối nhiều lần đã chọn tự xuất bản, tận dụng mạng xã hội và truyền miệng để quảng bá, có nhiều trường hợp nhờ vậy mà sách tiêu thụ rất tốt. Cũng có nhiều tác giả, chọn việc bền bỉ chia sẻ để lấy vị thế và nguyên liệu rồi mới xuất bản cuốn sách của mình.
Thực ra, cả 5 chuyển hóa này đều dựa trên một nguyên lý chung:
Thay vì chờ trạng thái lý tưởng, chúng ta chọn chuyển động thực tế. Thay vì cố gắng tránh sai, chúng ta học từ điều sai. Và thay vì gồng mình để viết một tác phẩm hoàn hảo, chúng ta đồng hành cùng chính mình qua từng đoạn nháp trung thực.
Quay trở lại với câu chuyện đầu bài viết này, thực ra khi viết cuốn sách đầu tiên Xấu thế nào - Đẹp ra sao, mình đã gặp một lỗi sai rất lớn. Sau khi phát hành xong thì phát hiện lỗi sai trong lúc dàn, khiến 2 khái niệm bị tráo ngược nhau. Thật sự lúc phát hiện sự cố đó mình rất choáng váng vì sách đã đến tay độc giả. Và bài học đầu tiên trong cuộc đời làm xuất bản là Sự Cẩn Thận và Dám Nhận Lỗi. Thay mặt team, mình đã viết bức thư xin lỗi gửi đến độc giả (bức thư này vẫn còn trên fanpage), toàn bộ sách cũng được thu hồi để sửa chữa và điều chỉnh. Nhưng sau đó quy trình check lỗi, kiểm tra file của RIO đã được nâng cấp lên thành 3 lớp và cũng nhờ nó mà mình hình thành nên một quy trình thực hiện theo mô hình bậc nấc thang giúp quá trình thực hiện mỗi cuốn sách được liên tục được hoàn thiện dựa trên những bước chắc chắn trước đó.
Cho đến hiện tại, Xấu thế nào - Đẹp ra sao đã ở trên thị trường gần 10 năm, mỗi năm đều tái bản đều đặn. Từ một bản nháp viết trong nhiều câu hỏi, qua từng bước hoàn thiện và tìm kiếm câu trả lời, một sản phẩm có đời sống lâu dài đã được hình thành nên như vậy.
Bạn thấy đó, viết sách nonfiction không bắt đầu bằng sự chắc chắn, mà bằng dũng khí thử nghiệm - lặp lại - chỉnh sửa và tin tưởng rằng, từng bước nhỏ đang tạo ra một phiên bản vững vàng hơn của chính bạn. Mình cũng đã đi qua một hành trình như vậy khi chưa có gì trong tay và bạn cũng có thể.
Cảm ơn bạn đã đồng hành đến cuối bản tin này. Nếu bạn thấy mình trong những nỗi sợ đã nhắc đến - sự ngập ngừng khi gõ những dòng đầu tiên, sự dè dặt khi nói về một ý tưởng còn dang dở, hay cảm giác “chưa đủ” cứ âm ỉ trong lòng thì bạn không đơn độc. Không có ai viết cuốn sách đầu tiên mà không thấy mình lạc giữa mê cung của câu hỏi, hoài nghi và khao khát. Nhưng điều phân biệt một bản thảo được hoàn thành với một bản thảo không bao giờ được viết ra không nằm ở việc ai tự tin hơn, mà ở việc ai bền bỉ hơn với bước chân của mình.
Bước qua màn sương mù, khi ánh nắng hửng lên sẽ chiếu rọi con đường rộng mở.