Đọc đến câu trả lời thứ 40 trong danh sách gần 80 người đăng ký webinar chia sẻ về tích luỹ lãi kép tri thức tuần trước, mình dừng lại. Không phải vì câu trả lời đó đặc biệt, mà vì mình nhận ra: những gì người tham dự đang trải qua chính xác là câu chuyện của mình, nhiều năm về trước. Có kinh nghiệm, nhưng chưa từng thực sự có một tài sản tri thức của riêng mình.
62% người trả lời nói họ có kinh nghiệm nhưng khó hệ thống hoá và không biết cách kết nối trải nghiệm thành sản phẩm. Một tỷ lệ tương đương nói họ đọc nhiều, ghi chép thường xuyên, nhưng kiến thức vẫn rời rạc. Nếu bạn cũng thấy mình trong những con số đó, vấn đề không nằm ở việc bạn chưa đủ giỏi hay chưa đủ chăm. Bài viết này mình viết cho những ai đang ở đúng chỗ mình từng đứng.
Kinh nghiệm rời rạc không tự động biến thành tài sản
Từ 2015 đến 2023, mình làm rất nhiều việc: Marketing, xây dựng RIO Book, hàng loạt dự án sách và tạp chí, đồng hành cùng nhiều chuyên gia trên hành trình viết lách. Nhìn kỹ lại, phần lớn những bài học rút ra từ va vấp, những cách giải quyết vấn đề mình từng nghĩ ra trong lúc bí bách, đều không được ghi lại. Chúng giúp mình vượt qua một tình huống cụ thể, rồi biến mất, như những bông tuyết rơi xuống rồi tan ngay khi chạm đất.
Có kinh nghiệm không đồng nghĩa với có tài sản. Kinh nghiệm nằm trong phản xạ, trong cách mình xử lý một tình huống mà không cần nghĩ nhiều. Tài sản tri thức là thứ đã được lấy ra khỏi đầu, đặt vào một hình hài cụ thể, có thể kết nối với những mảnh khác để tạo ra thứ lớn hơn chính nó. Sự khác biệt này hiển nhiên, nhưng phần lớn thời gian làm nghề mình không nhìn ra, vì cứ nghĩ làm việc nhiều, học hỏi nhiều tức là đang tích luỹ. Tích luỹ kinh nghiệm và tích luỹ tài sản tri thức là hai việc khác nhau. Một bên chỉ cần thời gian. Bên còn lại cần một cơ chế.
Mình nhận ra đây cũng là lý do nhiều chuyên gia giỏi, khi được hỏi “ao anh chị không viết một cuốn sách?”, thường lúng túng thay vì gật đầu. Không phải vì họ không có gì để nói, mà vì tất cả những gì họ có đang nằm rải rác trong đầu, chưa từng được viết lại thành điều gì rõ ràng. Mình từng ngồi cùng một chuyên gia tư vấn quản trị đã hành nghề gần hai mươi năm, người có thể giải quyết bất kỳ tình huống nào khách hàng đưa ra chỉ trong vài phút, nhưng lại mất cả buổi chiều chỉ để nhớ ra mình đã từng viết những gì về chủ đề đó, ở đâu, trong file nào. Kinh nghiệm của họ không thiếu. Thứ thiếu là một con đường để lấy nó ra.
Mỗi lần phải cố nhớ lại một bài học cũ, não không chỉ đang “tìm kiếm”, nó đang tiêu tốn năng lực đáng lẽ dành cho việc suy nghĩ. Nhớ, tìm, lục lại chiếm chỗ trong đầu, và khi những tâm trí còn đang phải dành cho việc lục tìm lại những gì đã qua nghĩa là chúng ta còn lại ít chỗ hơn cho việc kết nối những gì mình biết thành một ý tưởng mới.
Đọc thêm bài viết:
Tích luỹ trước để có thể sáng tạo
Tháng 5/2023, khi nghỉ sinh em bé, lần đầu tiên sau nhiều năm mình có một khoảng lặng đủ dài để đặt câu hỏi: mình là ai, và giá trị của mình thực sự là gì? Mình viết lại toàn bộ hành trình của mình, không đăng ở đâu cả, mà chỉ để chính mình đọc. Trong quá trình đó, mình nhìn thấy những mạch kết nối trước đây chưa từng nhận ra: những dự án tưởng chừng rời rạc hoá ra xoay quanh một câu hỏi, những bài học tưởng chừng riêng lẻ hoá ra bổ sung cho nhau.
Đến tháng 4/2024, mình bắt đầu viết và tích luỹ có chủ đích. Những bông tuyết, thay vì rơi và tan đi, giờ được gom lại thành những quả cầu nhỏ. Còn Anne-Laure Le Cunff, người sáng lập Ness Labs, gọi hệ thống ghi chép chủ động của mình là “mind garden”, khu vườn tâm trí, khác với việc ghi chú thông thường mà cô mô tả là “vứt ghi chú vào rồi quên nó ở đó”. Một mind garden đòi hỏi chủ động kết nối các ý tưởng cũ để tạo ra insight mới, và đưa chúng ra ngoài thay vì giữ khư khư cho riêng mình.
Có một điểm cần lưu ý ở đây, để không biến việc này thành một lời khuyên nghe có vẻ đúng nhưng dễ áp dụng sai: gom lại không có nghĩa là chúng ta càng lưu nhiều càng tốt. Một hệ thống chứa đầy dữ liệu nhưng không thể tìm lại khi cần cũng vô dụng như không có gì. Cái quan trọng không phải là dung lượng, mà là độ tin cậy: mình có chắc chắn về giá trị và sẽ tìm lại được thứ mình đã lưu hay không.
Ness Labs không bắt đầu như một kế hoạch kinh doanh. Anne-Laure rời Google để theo đuổi tiến sĩ khoa học thần kinh, và lập Ness Labs chỉ để giữ mình có trách nhiệm với việc hiểu những khái niệm đang học. Cô viết ra để hiểu, không phải để bán, nhưng chính việc viết đều đặn đã tạo ra một cơ chế mà sau này cô mới nhận ra sức mạnh thật sự. Đây cũng chính xác là điều xảy ra với mình ở tháng 4/2024: mình không viết vì nghĩ đến thương hiệu cá nhân, mình viết vì cần một chỗ để gom những bông tuyết lại trước khi chúng tan mất lần nữa.
Đọc thêm bài viết:
Sáng tạo đến từ truy xuất và kết nối, không phải chờ cảm hứng
Nhưng phải đến tháng 9/2024, mình mới nhận ra điều quan trọng hơn việc chỉ tích luỹ đều đặn: quả cầu tuyết không chỉ cần lớn lên, nó cần bắt đầu sinh ra thứ gì đó mới. Đây cũng là điểm khiến nhiều người, dù viết đều đặn nhiều năm, vẫn thấy mình không sáng tạo hơn.
Mình từng nghĩ sáng tạo là năng khiếu, một tia loé sáng ngẫu nhiên một số người có và số khác không có. Nhưng có một nghiên cứu thực nghiệm cho người tham gia khi phải vừa ghi nhớ thông tin, vừa thực hiện nhiệm vụ sáng tạo cùng lúc: khi tải nhận thức càng tăng, số lượng và độ đa dạng ý tưởng sáng tạo càng giảm. Một cái đầu đang bận nhớ là một cái đầu không còn nhiều chỗ để nghĩ ra điều mới.
Một tổng hợp nghiên cứu năm 2023 gộp 525 tương quan từ 79 nghiên cứu, với gần 13.000 người tham gia, cho thấy mối liên hệ có ý nghĩa giữa trí nhớ và tư duy sáng tạo. Đáng chú ý, “semantic memory” - khả năng lưu trữ và truy xuất kiến thức có ý nghĩa, đóng vai trò nổi bật nhất. Sáng tạo không phải khả năng tạo ra ý tưởng từ hư không, mà là khả năng truy xuất những gì mình đã biết, rồi kết nối chúng theo cách chưa ai từng nối.
Hãy thử hình dung điều này bằng một ví dụ cụ thể. Một người làm quản lý có thể đã đọc một nghiên cứu về cách trẻ em học đi xe đạp, nghe một chia sẻ về quản lý rủi ro trong đầu tư, và có kinh nghiệm huấn luyện đội ngũ bán hàng. Ba mảnh này, nằm riêng lẻ, chẳng liên quan gì đến nhau. Nhưng nếu cả ba đều được lưu lại và dễ tìm thấy, đến một ngày nào đó, chúng có thể đứng cạnh nhau kết hợp cùng kinh nghiệm của họ và tạo ra một framework hoàn toàn mới về cách để nhân viên tự tin ra quyết định mà không cần chờ được đồng ý. Framework đó không đến từ hư không. Nó đến từ việc ba mảnh tri thức có sẵn đã tìm được nhau.
Chúng ta cần làm rõ một điều, những nghiên cứu này không chứng minh rằng có một hệ thống ghi chép sẽ khiến bạn sáng tạo hơn một con số phần trăm cụ thể nào đó. Điều chúng cho thấy là một cơ chế tải nhận thức thấp hơn tạo điều kiện cho tư duy phân kỳ, và khả năng truy xuất tri thức có liên hệ với khả năng sáng tạo.
Con đường từ tích luỹ đến sáng tạo có một trình tự rõ ràng: tri thức cần được lưu lại thay vì tan biến, sau đó cần truy xuất được, để những mảnh tri thức có cơ hội đứng cạnh nhau. Chính lúc đứng cạnh nhau, chúng tạo ra kết nối, và kết nối đủ mới, đủ bất ngờ, chính là một ý tưởng sáng tạo. Một hệ thống tri thức tốt vì vậy không nên chỉ được đánh giá bằng việc nó lưu được bao nhiêu. Một kho lưu trữ đầy ắp nhưng không thể tìm lại, hoặc tìm lại được nhưng không kết nối, vẫn chỉ là một đống bông tuyết chưa tan. Cái chúng ta cần không phải nhớ nhiều hơn, mà là giải phóng đủ năng lực tư duy để dùng cho việc kết nối.
Có một hiểu lầm phổ biến khiến nhiều người ngần ngại xây dựng hệ thống này: nghĩ rằng nó là thêm một việc phải làm, trong khi công việc hiện tại đã đủ ngợp. Nhưng nhìn kỹ, một hệ thống truy xuất tốt không cộng thêm việc, nó bớt việc. Ước tính từ McKinsey Global Institute cho thấy một người lao động tri thức có thể dành đến một phần năm thời gian làm việc chỉ để tìm kiếm và thu thập lại những thông tin họ từng biết. Đó là thời gian không dành cho tư duy, không dành cho việc tạo ra giá trị mới, mà dành cho việc lục lại cái đã có. Khi hệ thống đủ tốt để truy xuất nhanh, phần thời gian đó được giải phóng, không phải để nhồi thêm việc mới, mà để chúng ta bớt đi những việc lặp đi lặp lại: tìm lại, nhớ lại, đọc lại. Hiệu suất ở đây không đến từ việc làm nhiều hơn, mà từ việc không phải làm lại những việc mình đã làm một lần rồi.
Hành trình của Ness Labs cũng cho thấy điều này cần thời gian: từ 2.000 người đăng ký sau 63 ngày đến hơn 75.000 người ở hiện tại, không phải vì Anne-Laure lưu trữ nhiều hơn, mà vì cơ chế truy xuất và kết nối của cô ngày càng vững. Với mình, tháng 9/2024 là lúc quả cầu tuyết không chỉ lớn lên mà bắt đầu tự sinh ra ý tưởng mới, từ việc những mảnh tri thức cũ bất ngờ đứng cạnh nhau theo một cách mới.
Sáng tạo không đến từ việc nghĩ ra điều hoàn toàn mới. Nó đến từ khả năng truy xuất những gì bạn đã biết và nối chúng theo cách chưa ai nối trước đó. Một hệ thống tri thức tốt không lưu trữ nhiều hơn, nó giải phóng năng lực để bạn làm việc đó.
Đọc thêm bài viết:
Nhìn lại toàn bộ hành trình, mình nhận ra thứ mình thực sự thiếu không phải là kinh nghiệm, cũng không chỉ là một nơi để lưu trữ chúng. Thứ mình thiếu là một cơ chế để những mảnh rời rạc ấy có thể truy xuất được, đứng cạnh nhau, và kết nối thành điều gì đó mới. Đó cũng là lý do mình tin thương hiệu cá nhân không bắt đầu từ câu hỏi “mình nên nói gì”, mà từ câu hỏi “sau những năm làm nghề, mình thực sự đang có gì, và mình có thể kết nối chúng theo cách nào mà trước giờ chưa ai làm”. Câu hỏi đầu tiên đẩy mình đi tìm cảm hứng ở bên ngoài, chờ một khoảnh khắc loé sáng nào đó ghé qua. Câu hỏi thứ hai đưa mình quay vào bên trong, vào chính kho tư liệu mình đã có, và biến việc sáng tạo từ một điều may rủi thành một việc có thể chủ động làm mỗi ngày.
Và hành trình tích luỹ tri thức của bạn cũng vậy, nó có thể bắt đầu bất kì lúc nào!
P.S. Nếu bạn muốn bắt đầu, mình và anh Trần Xuân Hải sẽ cùng vận hành chương trình Expert By Lopos, giúp bạn biến trải nghiệm rời rạc thành hệ tri thức cá nhân có cấu trúc, để từ đó tạo ra framework, sách, hay bất kỳ sản phẩm tri thức nào bạn đang ấp ủ. Chương trình sẽ được bắt đầu vào 24/08 và có một Welcome Entrance (hạn đăng ký 23/08) để bạn trải nghiệm trước cách tiếp cận này có phù hợp với mình không.
Bạn có thể đăng ký để tìm hiểu nhé!