Bạn có thực sự hiểu đúng về cảm giác "chưa sẵn sàng"?
Chiến thắng nhỏ tạo niềm tin lớn để cuốn sách ra đời
8 tháng làm sách cùng một tác giả trong ngành cà phê đặc sản, mình nhớ mãi một buổi chiều rất đặc biệt. Bản thảo đã hoàn thành, đã qua thiết kế, layout xong xuôi từng trang, chỉ còn chờ ngày đưa đi in. Ấy vậy mà chị nói với mình một câu khiến mình sững lại: “Em ơi, hay thôi mình tạm dừng.”
Không phải vì bản thảo có vấn đề gì. Không phải vì chị không hài lòng với thiết kế hay nội dung. Chỉ là đến sát ngày cuốn sách chuẩn bị ra đời, một nỗi nghi ngờ rất con người ập đến: Liệu những gì mình viết ra có đủ tốt không, liệu mình có đang làm đúng không?
Mình không thuyết phục chị bằng những lời động viên to tát. Mình chỉ đề nghị chị gác lại một hai hôm, đọc lại phần mình thích nhất trong cuốn sách, rồi quyết định. Ngày hôm sau, chị nhắn lại, chị đã sẵn sàng để cuốn sách được in và phát hành.
Cuốn sách mà mình nhắc tới đó là “Sensory - Chạm cà phê từ mọi giác quan” của tác giả Julie Đặng triển khai thực hiện cùng RIO Book. Chị là Chủ tịch hiệp hội quốc tế các trường đào tạo về cà phê đặc sản, cũng là huấn luyện viên, giám khảo nhiều cuộc thi Barista - pha chế cà phê đặc sản trong và ngoài nước. Sau khi ra mắt cho tới hiện tại, cuốn sách đã đạt được những kết quả rất ấn tượng - tái bản 3 lần, được dịch sang tiếng Anh, đi tới thị trường Hàn Quốc, Mỹ, Nhật, Thái Lan.
Nhưng ngay trước khi có kết quả đó, đã có một khoảnh khắc rất chân thật, khi một chuyên gia dày dặn kinh nghiệm đến vậy vẫn gần như không tin mình đã làm được. Mình nghĩ khoảnh khắc đó xứng đáng được kể, vì rất nhiều tác giả khác cũng đang đứng ở đúng chỗ chị từng đứng, chỉ là chưa ai nói với họ rằng điều đó hoàn toàn bình thường.
Thành công cũ không tự động trở thành niềm tin mới
Mình gặp câu chuyện này nhiều hơn bạn nghĩ. Những chuyên gia đã rất giỏi trong ngành của họ, CEO điều hành công ty nhiều năm, chuyên gia được mời diễn thuyết khắp nơi, người có hàng nghìn giờ kinh nghiệm thực chiến, khi làm sách lại thấy mình như người mới bắt đầu. Họ mang theo cả một sự nghiệp đáng nể, nhưng vẫn chông chênh ngay trước ngưỡng cửa mới, y như một người chưa từng hoàn thành điều gì trước đó.
Điều này có cơ sở khoa học chứ không chỉ là cảm giác cá nhân. Nhà tâm lý học Albert Bandura, người đặt nền móng cho khái niệm self-efficacy trong nghiên cứu về động lực và hành vi con người, chỉ ra rằng niềm tin vào năng lực bản thân không phải một thứ chung chung áp dụng cho mọi việc. Nó mang tính đặc thù theo từng lĩnh vực, cái mà các nhà nghiên cứu gọi là domain-specific. Khi một người tự tin thẩm định một tách cà phê đúng chuẩn thế giới, phân biệt được hàng trăm tầng hương vị, không có nghĩa tự tin rằng cuốn sách mình viết ra sẽ chạm được đến người đọc. Nói cách đơn giản hơn, năng lực của bạn không di chuyển tự do giữa các lĩnh vực. Niềm tin vào năng lực đó cũng vậy. Bạn phải xây nó lại, gần như từ đầu, ở mỗi lĩnh vực mới mà bạn bước vào.
Bandura xác định bốn nguồn hình thành self-efficacy như sau:
Mastery experience - trải nghiệm tự mình làm được một điều gì đó
Vicarious experience - quan sát người khác tương tự mình làm được
Verbal persuasion - được động viên, được phản hồi tích cực từ người mình tin tưởng
Và physiological feedback, tức trạng thái cảm xúc, lo âu hay hưng phấn khi đối diện thử thách
Trong bốn nguồn đó, mastery experience được xem là nguồn mạnh nhất. Lý do rất dễ hiểu, nó là bằng chứng xác thực nhất cho năng lực của chính mình, nó không phải lời động viên suông, hay chỉ là quan sát người khác từ xa. Khi bạn tự mình vượt qua một khó khăn, não bộ ghi nhận đó là bằng chứng không thể chối cãi, chứ không phải một giả định lạc quan.
Vậy nên việc một chuyên gia hàng đầu trong ngành của mình vẫn cảm thấy chông chênh ngay trước ngày sách đi in, không phải là điều bất thường hay đáng xấu hổ. Đó là vì họ chưa có đủ mastery experience trong việc hoàn thành một cuốn sách, dù trong ngành lĩnh vực của riêng mình họ đều đã có rất nhiều kinh nghiệm. Chuyên môn cũ, dù dày dặn đến đâu, không tự động chuyển hoá thành niềm tin mới ở một lĩnh vực khác.
Đọc thêm bài viết:
Bạn đã biết mình nên làm nhưng vẫn trì hoãn?
Có phải đọc đến đây bạn đang nghĩ rằng, tôi biết là mình nên làm nhưng không hiểu sao tôi vẫn vô thức trì hoãn từ lần này qua lần khác, mặc dù tôi đã lên dây quyết tâm viết không biết bao nhiêu lần?
Vậy thì có thể bạn đang vướng vào một cơ chế khác, đang âm thầm vận hành song song với self-efficacy, gọi là suy nghĩ phân cực (Black-and-white thinking). Ẩn sau kiểu suy nghĩ này thường là một niềm tin ngầm: một việc chỉ có thất bại hoặc thành công, chỉ có tốt hoặc xấu. Nếu mình không làm gì thì không bị phê phán, còn bắt tay vào làm thì chắc chắn sẽ bị đánh giá. Với niềm tin đó, chọn dừng lại hoặc không làm là cách chúng ta tự bảo vệ mình khỏi điều xấu hay sự tổn thương mà chúng ta tin rằng nó sẽ xảy ra.
Albert Bandura, người đặt nền móng cho lý thuyết self-efficacy, chỉ ra rằng mastery experience là nguồn củng cố niềm tin năng lực mạnh nhất, nhưng nó chỉ hình thành qua một vòng lặp: hành động, quan sát kết quả, rồi điều chỉnh niềm tin. Suy nghĩ phân cực can thiệp ngay ở bước đầu tiên của vòng lặp này. Khi hạch hạnh nhân diễn giải “bị đánh giá/ thất bại” như một mối đe doạ thực sự, nó kích hoạt phản ứng né tránh trước khi vỏ não trước trán kịp cân nhắc xem đánh giá đó có thực sự nguy hiểm hay không. Né tránh khi đó không chỉ dừng lại ở việc bỏ lỡ một cơ hội hành động, mà còn tạo ra một dạng tăng cường: sự lo âu suy giảm ngay sau khi chúng ta quyết định né tránh, và não bộ ghi nhận việc dừng lại là chiến lược hiệu quả. Hệ quả là “mastery experience”, thứ duy nhất có thể chứng minh niềm tin ngầm là sai, không bao giờ có cơ hội xuất hiện.
Đây chính là điểm suy nghĩ phân cực chặn đứng self-efficacy trước khi nó kịp hình thành. Chúng ta né tránh hành động, mastery experience không bao giờ có cơ hội xảy ra. Không có mastery experience, niềm tin cũ, tức suy nghĩ phân cực ban đầu, không hề bị lung lay mà còn được củng cố thêm một lần nữa. Đó là một vòng lặp tự siết chặt lấy chính nó.
Và vì nó bảo vệ bạn trong ngắn hạn, nên kỷ luật không làm niềm tin này mất đi. Bạn có thể tự hứa sẽ viết đều đặn mỗi ngày, có thể lên hẳn một lịch trình chi tiết, nhưng nếu bạn vẫn nghĩ “Nếu mình làm thì chắc chắn bị đánh giá”, mỗi lời hứa đó chỉ là một cuộc thương lượng mới với chính mình, và thường kết thúc theo cách cũ. Đó có thể là lý do vì sao ngay cả một chuyên gia dày dặn kinh nghiệm, người thừa kỷ luật để hoàn thành cả một cuốn sách, vẫn có thể đứng khựng lại ở bước cuối cùng. Vấn đề không nằm ở ý chí. Nó nằm ở một niềm tin chưa từng được bạn gọi tên, và niềm tin đó đang chặn đường vào chính nguồn sức mạnh có thể phá vỡ nó.
Đọc thêm bài viết:
Chỉ chính bạn mới có thể phá vỡ vòng lặp
Muốn thoát khỏi vòng lặp đó, thứ bạn cần làm không phải là tìm thêm động lực hay quyết tâm. Vấn đề không nằm ở việc thiếu ý chí, mà nằm ở một niềm tin chưa từng được bạn nhìn nhận và đối chiếu rõ ràng. Nếu bạn đang gặp vấn đề này, hãy thử bốn bước sau đây, đi từ nhận diện niềm tin đến tạo ra mastery experience đầu tiên cho bản thân.
Bước 1: Đặt tên cho niềm tin, thay vì đặt tên cho hành vi
Thay vì tự trách “mình lại trì hoãn nữa rồi,” câu hỏi cần đặt ra là: mình đang tin điều gì về việc bắt tay vào làm? Khi niềm tin được gọi tên rõ ràng, chẳng hạn làm thì chắc chắn bị đánh giá, nó không còn là một cảm giác mơ hồ nữa, mà trở thành một mệnh đề có thể kiểm chứng.
Bước 2: Kiểm chứng niềm tin bằng bằng chứng thực tế
Suy nghĩ phân cực tồn tại được vì nó chưa từng bị đối chiếu với thực tế. Cách phá vỡ nó là tìm lại những lần bạn đã từng bắt tay vào làm và không hề nhận toàn những phê phán như niềm tin đã dự đoán. Bằng chứng ngược lại sẽ làm lung lay tính tuyệt đối của niềm tin đó.
Bước 3: Thay thế hai đầu bằng khoảng giữa
Suy nghĩ phân cực chỉ có hoàn hảo hoặc thất bại, an toàn hoặc bị đánh giá. Cách giải quyết là hãy tập đặt câu hỏi tìm khoảng giữa: phiên bản chưa hoàn hảo nhưng khi bạn đã hoàn thành sẽ mang tới giá trị gì? Khoảng giữa này chính là nơi hầu hết công việc thực tế diễn ra, và cũng là nơi phần lớn một cuốn sách được viết ra.
Bước 4: Hành động ở quy mô nhỏ nhất có thể
Vì niềm tin gắn với việc làm nói chung, bước hành động đầu tiên cần nhỏ đến mức không đủ để kích hoạt nỗi sợ bị đánh giá. Thay vì đặt mục tiêu viết xong toàn bộ cuốn sách, hãy đặt mục tiêu viết xong một chương thậm chí một trang. Thay vì chờ bản thảo hoàn chỉnh mới cho ai đọc, hãy gửi thử một đoạn cho một người bạn tin cậy, hoặc gửi một bản tin ngắn để xem phản hồi.
Đây chính là mastery experience đầu tiên mà self-efficacy cần để bắt đầu hình thành. Mỗi lần hành động nhỏ mà không xảy ra điều tồi tệ đã dự đoán, niềm tin cũ mất đi một phần cơ sở, và đồng thời, một bằng chứng mới cho năng lực bản thân được ghi nhận. Hai điều đó, phá vỡ suy nghĩ phân cực và xây self-efficacy, thực chất chỉ là một hành động duy nhất nhìn từ hai góc khác nhau.
Đọc thêm bài viết:
Sự tự tin không tự đến - Hãy nhận diện vấn đề và tạo ra chiến thắng nhỏ trước
Đây là điều mình nghĩ rất nhiều người hiểu ngược. Chúng ta thường nghĩ phải tự tin rồi mới bắt đầu viết. Phải cảm thấy mình đủ giỏi, đủ sẵn sàng, đủ rõ ràng về những gì mình muốn nói, rồi mới đặt bút. Nhưng thực tế, và cả nghiên cứu của Bandura, đều cho thấy điều ngược lại. Niềm tin không đến trước hành động. Nó là kết quả của hành động.
Nếu bạn đang chờ cảm thấy đủ sẵn sàng mới đặt bút viết chương đầu tiên, có thể bạn sẽ chờ rất lâu, có khi chờ mãi và kết quả sẽ không bao giờ đến. Thay vào đó, hãy tạo ra những mastery experience nhỏ trước khi có cả một bản thảo hoàn chỉnh.
Khi đồng hành cùng các tác giả, mình luôn khuyến khích họ bắt đầu từ phần nhỏ nhất có thể, một dàn ý, một chương mẫu, một đoạn giới thiệu, trước khi lao vào viết cả cuốn sách. Hoặc chưa cần bắt đầu cuốn sách, có thể đó là một bản tin, một bài blog, một ebook, hay đơn giản là một bài chia sẻ với cộng đồng. Rất nhiều tác giả lớn, Seth Godin, James Clear, Mark Manson, đều bắt đầu hành trình trở thành tác giả sách từ những viên gạch nhỏ như vậy.
Mỗi chiến thắng nhỏ đó không chỉ là tiến độ trên trang giấy. Nó âm thầm cập nhật một niềm tin mới trong bạn, rằng hoá ra mình cũng làm được. Và niềm tin đó sẽ khiến bước tiếp theo bớt đáng sợ hơn bước trước, không phải vì bước tiếp theo dễ hơn, mà vì bạn đã có thêm một bằng chứng cho chính mình.
Chị Julie đã không dừng lại hôm đó. Vài ngày sau khi đọc lại phần mình thích nhất trong cuốn sách, chị nhắn cho mình, sẵn sàng để sách đi in. Không phải vì chị đột nhiên tự tin trở lại chỉ sau một đêm. Mà vì việc đọc lại chính công sức mình đã bỏ ra, tự nó, đã là một mastery experience nhỏ đủ để chị bước tiếp.
Self-efficacy không phải điều kiện để bắt đầu hay hoàn thành một cuốn sách. Nó không phải món quà được trao trước vạch xuất phát, để bạn chờ nhận đủ rồi mới bước ra. Nó là phần thưởng dành cho người dám bắt đầu dù chưa chắc chắn, dám bước tiếp dù vẫn còn run, dám nhìn lại thành quả của mình dù đang nghi ngờ chính nó.
Nếu chỉ viết một trang đầu tiên, dành cho chính mình thôi, bạn có sẵn sàng bắt đầu không?
Nếu bạn đang muốn trang bị thêm trục tư duy vững vàng hành trình viết cuốn sách của mình, bạn có thể đăng ký chương trình Book Thinking của mình. Đây là hệ thống các bài viết được thiết kế theo lộ trình tư duy hoàn chỉnh với những công cụ để bạn có thể thực hành và thực sự ứng dụng đóng gói tri thức cho riêng mình.