Có một anh khách hàng, ngày đầu tiên gặp mình để nhận tư vấn viết sách, đã tặng mình một cuốn sách. Cuốn sách mỏng thôi, chưa đầy một trăm năm mươi trang, nhưng anh nói nó đã thay đổi cả cuộc đời anh. Từ một cậu bé ở làng quê nghèo, bị bạn bè hắt hủi gọi là “thằng một xu”, rồi lang bạt qua rất nhiều nghề, cho tới khi trở thành CEO của một doanh nghiệp công nghệ có trụ sở ở ba quốc gia, sở hữu cả một vườn ươm đầu tư. Bạn có tò mò cuốn sách nào đặc biệt như vậy không?
Cuốn sách đó có tên: Bí mật của may mắn.
Tối hôm đó, mình lật lại cuốn sách để đọc kỹ hơn cái điều đã đổi cả một cuộc đời người khác. Và mình phát hiện ra một điều bất ngờ: cốt lõi của toàn bộ cuốn sách chỉ nằm gọn trong một câu - May mắn là khi cơ hội gặp sự chuẩn bị. Một câu nói cổ, vẫn thường được gán cho Seneca, một triết gia La Mã sống cách đây gần hai nghìn năm.
Không phải một phát hiện tâm lý học mới. Không phải kết quả của một nghiên cứu đột phá nào cả. Vậy điều gì đã khiến một câu nói cũ đủ sức tạo ra một cú hích lớn đến vậy trong đời một con người?
Điều thật sự đứng sau một cuốn sách thay đổi cuộc đời người đọc
Bí mật của may mắn, tên gốc là Good Luck, được viết bởi Alex Rovira và Fernando Trías de Bes, hai tác giả người Tây Ban Nha. Họ không phát minh ra công thức về may mắn. Câu nói may mắn là khi sự chuẩn bị gặp cơ hội đã tồn tại từ rất lâu trước khi họ đặt bút, và ngay cả việc gán câu nói này cho Seneca cũng còn gây tranh cãi trong giới nghiên cứu, rất có thể chính ông cũng chỉ đang trích lại lời của một người khác.
Điều hai tác giả làm không phải là tạo ra một chân lý mới. Ý tưởng bắt đầu từ một khoảnh khắc rất đời thường. Álex Rovira vốn hay bực bội mỗi khi nghe ai đó đổ thành công của người khác cho may mắn, thay vì nhìn ra sự chuẩn bị và nỗ lực có chủ đích đằng sau. Một tối nọ, ông kể một câu chuyện ngẫu hứng cho cô con gái năm tuổi của mình nghe, về hai chàng hiệp sĩ đi tìm cây cỏ bốn lá trong một khu rừng. Sau đó ông kể lại câu chuyện ấy cho Fernando Trías de Bes, người bạn viết chung.
Fernando thích câu chuyện đến mức cả hai quyết định đổ hết vào đó, kết hợp thêm với những gì họ hiểu về yếu tố may mắn qua công việc tư vấn của mình. Khi ý tưởng đã đủ rõ, họ hoàn thành bản thảo chỉ trong vỏn vẹn tám tiếng đồng hồ. Và trước khi cuốn sách được in ở bất kỳ đâu, chỉ bằng những bản thảo truyền tay qua mạng và lời kể lại, mười lăm quốc gia đã tranh nhau mua bản quyền. Trong năm đầu tiên, sách được dịch sang ba mươi lăm ngôn ngữ, phát hành ở sáu mươi tám quốc gia.
Nếu ý tưởng cốt lõi không hề mới, và câu chuyện khởi đầu chỉ là một lời kể cho một đứa trẻ năm tuổi, vậy giá trị mà hai tác giả thật sự tạo ra nằm ở đâu? Câu trả lời, mình nghĩ, chính là điều mà rất nhiều tác giả đang ấp ủ viết sách vẫn còn ngần ngại thừa nhận với chính mình.
Đó là một khuôn mẫu!
Nếu Good Luck là trường hợp duy nhất, có lẽ mình sẽ nghĩ đây chỉ là một sự tình cờ khác. Nhưng càng đi vào nhiều case study của ngành sách và nhìn rộng ra, mình nhận ra đây hoá ra là một khuôn mẫu lặp đi lặp lại trong lịch sử xuất bản.
Who Moved My Cheese của Spencer Johnson kể về những chú chuột đi tìm phô mai trong một mê cung, để nói về một điều mà giới quản trị đã biết từ lâu - “Thay đổi là điều tất yếu, và thích nghi là cách duy nhất để tồn tại”. Không phải một lý thuyết mới, nhưng nhờ được kể lại bằng một câu chuyện đơn giản đến mức ai cũng hiểu ngay, cuốn sách đã bán được gần ba mươi triệu bản, được dịch ra ba mươi bảy ngôn ngữ, và nằm trên bảng xếp hạng bán chạy của New York Times gần năm năm liền.
The Richest Man in Babylon của George Clason còn thú vị hơn. Cuốn sách ban đầu chỉ là một loạt tờ rơi mà các ngân hàng Mỹ phát cho khách hàng trong những năm 1920, để giải thích những nguyên tắc tài chính rất cơ bản - Trả cho bản thân trước, Kiểm soát chi tiêu, Đầu tư khôn ngoan. Clason không phát minh ra những nguyên tắc này. Ông chỉ khoác cho chúng một bối cảnh Babylon cổ đại, biến những lời khuyên khô khan thành một chuỗi câu chuyện dễ nhớ, dễ kể lại. Gần một trăm năm sau, cuốn sách vẫn còn được in và trích dẫn.
Và một ví dụ mình đặc biệt thích, Business Model Canvas của Alexander Osterwalder. Trước khi trở thành công cụ được dạy ở hầu hết các trường kinh doanh trên thế giới, đây vốn là luận án tiến sĩ của ông, dưới sự hướng dẫn của Yves Pigneur, người đã âm thầm nghiên cứu các cách phân loại mô hình kinh doanh từ cuối những năm 1990. Chính Osterwalder từng nói rõ, những yếu tố ông mô tả trong khung chín ô ấy đã tồn tại trong kinh doanh từ hàng trăm năm. Điều ông làm chỉ là đặt tên, sắp xếp, và vẽ chúng lại thành một hình ảnh trực quan mà ai nhìn vào cũng hiểu ngay. Cuốn sách Business Model Generation, xuất bản năm 2010, đến nay đã bán hơn bốn triệu bản.
Bài học từ Good Luck, Who Moved My Cheese, The Richest Man in Babylon và Business Model Canvas là gì? Hoá ra điều khiến một cuốn sách được ghi nhớ không nhất thiết phải là ý tưởng mới, mà quan trọng nó được kể cho ai và đóng gói rõ ràng đến mức nào.
Nhiệm vụ thật sự của một tác giả là gì?
Nếu bạn đang ấp ủ viết một cuốn sách và cứ mãi trì hoãn vì nghĩ mình chưa tìm ra điều gì đủ mới, có lẽ đây là lúc đổi câu hỏi. Thay vì hỏi tôi có ý tưởng nào chưa ai từng nói chưa, hãy tìm ra điều bạn hứng thú nhất và hỏi tôi đã hiểu đủ sâu điều này chưa, và tôi sẽ kể nó ra sao cho người đọc của mình.
Để trả lời câu hỏi đó, bạn có thể bắt đầu bằng một bài tập nhỏ.
Hãy liệt kê ra ba đến năm ý tưởng, nguyên lý, hay mô hình mà bạn tin tưởng sâu sắc và đã áp dụng nhiều lần trong công việc của mình. Chúng không cần là điều bạn tự nghĩ ra. Nếu bạn là một chuyên gia tư vấn thương hiệu, có thể đó là một nguyên lý định vị bạn học từ người thầy đầu tiên của mình. Nếu bạn điều hành doanh nghiệp, có thể đó là một cách ra quyết định bạn đúc kết sau hàng chục lần va vấp thực tế. Với mỗi ý tưởng, tự hỏi mình đã thấy nó tạo ra kết quả thật cho bao nhiêu người, bao nhiêu trường hợp cụ thể. Đây là cách kiểm tra sự thấu hiểu thật sự, khác hẳn với việc chỉ đọc và biết qua.
Khi đã chọn được ý tưởng mình thấu hiểu sâu nhất, bạn có thể mượn chính ba việc mà Osterwalder từng làm, đặt tên, sắp xếp, và hình ảnh hoá. Đặt tên là tự hỏi, nếu không dùng thuật ngữ có sẵn mà phải gọi ý tưởng này bằng một cái tên riêng, dễ nhớ, bạn sẽ gọi nó là gì. Đến bước sắp xếp, nhìn lại xem ý tưởng này gồm mấy phần, mấy bước, và liệu có thể xếp chúng theo một trình tự khiến người đọc dễ theo, dễ nhớ hơn không. Còn hình ảnh hoá là thử hình dung, nếu phải kể ý tưởng này bằng một câu chuyện, một ẩn dụ, hay một sơ đồ thật đơn giản, nó sẽ trông ra sao. Rovira và Trías de Bes đã làm đúng ba việc này với hai chàng hiệp sĩ đi tìm cỏ bốn lá. Osterwalder đã làm đúng ba việc này với chín ô vuông trên một trang giấy.
Sau khi đã đóng gói lại theo ba bước trên, đừng vội viết trọn vẹn ngay. Hãy kể phiên bản đó cho một hoặc hai người thuộc đúng đối tượng mục tiêu của bạn nghe thử. Nếu họ gật đầu, thấy mình trong đó, ý tưởng đã sẵn sàng. Nếu họ vẫn còn lúng túng, đó chưa hẳn là vấn đề của ý tưởng, mà là của cách bạn đang đóng gói nó.
Hãy nhớ rằng, bạn không viết cho tất cả mọi người. Ba bước trên chỉ thật sự phát huy tác dụng khi bạn hình dung thật rõ người đọc của mình là ai, đang đứng ở đâu, và đang cần nghe điều gì vào đúng lúc này.
Đây là một trong những điều mình thường phải quay lại rất nhiều khi làm việc với tác giả. Có một mong muốn rất tự nhiên là cuốn sách của mình có thể dành cho thật nhiều người. “Dành cho bất kỳ ai muốn phát triển bản thân.” “Dành cho tất cả những người làm kinh doanh.” “Dành cho mọi nhà lãnh đạo.”
Nghe có vẻ như càng rộng thì càng có nhiều độc giả. Nhưng trong thực tế, một thông điệp càng rộng đôi khi càng khó chạm sâu. Người đọc không tìm kiếm một cuốn sách dành cho tất cả mọi người. Họ tìm kiếm một cuốn sách đang nói đúng vấn đề của mình. Vì vậy, khi nghĩ về một cuốn sách, mình thường muốn tác giả trả lời được một chuỗi câu hỏi rất cụ thể:
Cuốn sách này tồn tại để làm gì? Nó dành cho ai? Người đó đang đứng ở đâu trong hành trình của họ? Họ đang gặp vấn đề gì? Họ cần biết điều gì? Và quan trọng nhất, sau khi đọc xong, điều gì có thể thay đổi trong cách họ nhìn, nghĩ hoặc hành động?
Khi nhìn sách theo cách này, mình không còn coi việc “viết sách” chỉ là ngồi xuống và viết thật nhiều trang. Mình nhìn nó như một quá trình thiết kế. Thiết kế một thông điệp. Thiết kế một trải nghiệm đọc. Và sâu hơn nữa, thiết kế một hành trình chuyển hóa cho người đọc.
Đọc thêm bài viết:
Ranh giới giữa diễn giải lại và sao chép
Đến đây, có một điều mình muốn nói rõ, để thông điệp của bài này không bị hiểu lệch đi. Diễn giải lại một ý tưởng đã có không có nghĩa là bạn được phép lấy nguyên câu chữ hay cấu trúc của người khác mà không ghi nhận nguồn gốc.
Diễn giải lại là khi bạn đã thấu hiểu ý tưởng đủ sâu qua trải nghiệm và sự kiểm chứng thật của chính mình, rồi cộng thêm vào đó góc nhìn riêng, ngữ cảnh riêng, ví dụ riêng, và tiếng nói riêng của bạn. Sao chép là khi bạn lấy đi mà không cộng thêm gì cả, và cũng không ghi nhận mình đã lấy từ đâu.
Một cách thực hành đơn giản, luôn ghi nhận nguồn gốc khi bạn biết rõ, giống như cách bài viết này nhắc tới Seneca dù ngay chính việc gán câu nói ấy cho ông cũng còn gây tranh cãi. Và phần giá trị bạn thêm vào phải đến từ trải nghiệm, từ những trường hợp cụ thể, từ đối tượng cụ thể của bạn, chứ không chỉ đến từ việc đổi đi vài từ ngữ.
Điều thú vị là cả bốn cuốn sách mình vừa nhắc tới đều không hề giấu giếm nguồn cảm hứng của mình. Good Luck dựa trên một câu nói mà ai cũng có thể tra ra gốc gác. Business Model Canvas thậm chí được Osterwalder cấp phép mở, khuyến khích người khác tiếp tục sử dụng và biến tấu theo cách riêng của họ. Chính sự minh bạch đó là điều khiến việc diễn giải lại trở nên đáng tin, khác hẳn với việc giấu đi nguồn cảm hứng của nó.
Đọc thêm bài viết:
Bí mật của sự may mắn
Anh khách hàng năm đó tặng mình Bí mật của may mắn không phải vì cuốn sách chứa một bí mật mà trước đó chưa ai từng biết. Anh tặng vì ở một thời điểm nào đó trong cuộc đời, anh cần nghe điều ấy, và cuốn sách đã kể nó theo một cách khiến anh không thể quên.
Có lẽ đó cũng là một trong những sức mạnh lớn nhất của việc viết sách.
Bạn không nhất thiết phải là người đầu tiên nói ra một điều gì đó, nhưng bạn sẽ cần đủ thấu hiểu để nói điều đó theo một cách có ích. Bạn cần biết điều gì trong kinh nghiệm của mình đáng được giữ lại, điều gì có thể trở thành một nguyên lý, cách nào để cấu trúc nó thành một hệ thống, cách nào để kể nó cho dễ hiểu, và quan trọng nhất, ai là người đang cần nghe điều đó. Đó chính là sự may mắn của bạn, May mắn = Cơ hội + Sự chuẩn bị
Bởi một cuốn sách chỉ thật sự bắt đầu có đời sống khi nó rời khỏi người viết và đi vào cuộc đời của người đọc. Đó là khi Sự chuẩn bị gặp Cơ hội để tạo thành May mắn.