Trong một video mới đây, chị Chi Nguyễn của kênh The Present Writer chia sẻ một chi tiết nhỏ trong cách chị ghi chú sách mà mình thấy rất thú vị. Khi đọc một cuốn sách, chị sử dụng hai chữ cái để đánh dấu những điều mình đọc được: C cho những ý muốn nhớ lại, muốn ôn tập sau này và W cho những ý mà ngay tại thời điểm đọc, chị đã biết mình có thể dùng để viết — một bài blog, một dự án hay một cuốn sách nào đó. Cùng một cuốn sách, nhưng chị đọc bằng hai lăng kính khác nhau ngay từ những trang đầu tiên.
Chi tiết này làm mình nghĩ ngay đến rất nhiều tác giả mình từng tư vấn tại RIO Book. Họ cũng đọc rất nhiều. Có người đọc hàng chục, thậm chí cả trăm cuốn sách về chủ đề mình muốn viết. Họ nghiên cứu, đánh dấu, lưu lại những đoạn hay và tích luỹ rất nhiều tài liệu. Nhưng đến khi ngồi vào bàn viết, họ vẫn thấy trống rỗng. Điều này nghe có vẻ nghịch lý: đã đọc nhiều đến vậy, nguyên liệu đi đâu hết rồi?
Có lẽ bởi khi đọc, chúng ta thường chỉ có một lăng kính duy nhất: đọc để biết. Chúng ta tiếp nhận thông tin, hiểu thêm một điều, cảm thấy thú vị, đồng ý hoặc bất đồng với một quan điểm, rồi chuyển sang trang tiếp theo. Nhưng rất ít khi chúng ta đồng thời đặt câu hỏi: “Điều này có thể trở thành nguyên liệu gì cho thứ mình sẽ tạo ra?”
Với một tác giả đang viết sách, sự khác biệt này rất quan trọng. Bởi bạn không chỉ cần một bộ nhớ đầy thông tin. Bạn cần một kho nguyên liệu có thể lấy ra đúng lúc.
Vấn đề không phải bạn đọc chưa đủ
Não người không lưu trữ những gì chúng ta đọc theo cách có thể gọi ra bất cứ lúc nào mình cần. Một tuần sau khi đọc xong một cuốn sách hay, phần lớn nội dung có thể đã trôi đi. Thứ còn lại đôi khi chỉ là một cảm giác rất mơ hồ: “Hình như mình đã đọc một điều gì đó liên quan đến vấn đề này.” Bạn nhớ mình từng gật gù với một ý tưởng, nhưng lại không nhớ nổi ý tưởng đó là gì, nằm ở trang nào, tác giả nào viết hay ví dụ cụ thể ra sao.
Đây không hẳn là lỗi của trí nhớ. Đây là vấn đề của hệ thống.
Nếu không có một nơi để ghi lại và tổ chức những gì đã đọc, thì dù bạn đọc thêm bao nhiêu cuốn sách, tri thức vẫn rất khó tích luỹ thành nguyên liệu có thể sử dụng. Nó chỉ đi qua bạn, để lại cảm giác rằng “mình biết nhiều hơn”, nhưng đến lúc ngồi vào viết lại không có gì đủ cụ thể để lấy ra.
Niklas Luhmann là một ví dụ rất đáng suy ngẫm. Ông là một nhà xã hội học người Đức và đã viết khoảng 70 cuốn sách cùng hơn 400 bài nghiên cứu trong sự nghiệp. Bí quyết của ông không đơn giản là đọc nhiều hơn người khác. Ông xây dựng một hệ thống hộp thẻ ghi chú, trong đó mỗi ý tưởng đọc được đều được ghi lại và liên kết với những ý tưởng liên quan để có thể lấy ra sử dụng khi cần viết.
Điều mình thấy quan trọng ở câu chuyện này không phải là chúng ta có cần bắt chước chính xác hệ thống Zettelkasten của Luhmann hay không. Mà là nhận ra rằng khả năng viết đều đặn không chỉ phụ thuộc vào khả năng diễn đạt. Nó còn phụ thuộc vào việc trước đó bạn đã xây được một hệ thống tích luỹ nguyên liệu như thế nào.
Đọc mà không ghi lại một cách có tổ chức đôi khi giống như đổ nước vào một chiếc ly thủng đáy. Càng đọc nhiều, cảm giác uyên bác càng lớn, nhưng khi cần “rót” những gì mình biết ra để viết, chiếc ly lại gần như đã cạn.
Vậy chúng ta có thể làm gì để việc đọc thực sự trở thành nguyên liệu viết?
Đọc thêm bài viết:
3 lớp biến việc đọc thành nguyên liệu viết
Chị Chi Nguyễn, tác giả blog The Present Writer, gần đây có chia sẻ một quy trình ghi chú sách gồm 3 lớp mà mình thấy rất đáng để các tác giả tham khảo. Mình xin tóm lại và bổ sung thêm một vài điểm từ kinh nghiệm của những người viết khác mà mình đã tìm hiểu, cũng như từ chính quá trình viết của mình.
Lớp 1 - Đọc theo mục tiêu cá nhân
Trước khi mở một cuốn sách, hãy tự hỏi mình đang đọc để làm gì. Nhưng với một tác giả, câu hỏi này có thể có hai tầng mục tiêu song song.
Một tầng là đọc cho chính mình: mình muốn hiểu thêm điều gì, mở rộng góc nhìn nào, phát triển năng lực hay thay đổi cách nhìn về một vấn đề ra sao? Đây là phần rất quan trọng của việc đọc, bởi trước khi viết cho người khác, chúng ta vẫn cần tiếp tục học cho chính mình. Một cuốn sách có thể không liên quan trực tiếp đến bản thảo đang viết, nhưng lại giúp chúng ta có thêm một khái niệm, một trải nghiệm tinh thần hoặc một cách nhìn mới về thế giới. Những gì đọc được trước hết cần làm giàu cho chính người đọc.
Tầng thứ hai là đọc cho những gì mình đang tạo ra: trong những điều mình vừa đọc, có gì có thể trở thành nguyên liệu cho một bài viết, một dự án, một chương sách hay một cuốn sách nào đó? Đây chính là cách chị Chi Nguyễn của The Present Writer phân biệt hai loại ghi chú khi đọc sách: C cho những điều chị muốn nhớ, muốn học và quay lại sau này; W cho những điều chị nhận ra có thể dùng để viết.
Mình rất thích cách phân biệt này vì nó giúp chúng ta nhìn việc đọc theo một cách rộng hơn. C và W không phải là hai loại sách, cũng không phải hai mục tiêu loại trừ nhau. Chúng có thể cùng tồn tại trong một lần đọc, thậm chí một ý tưởng có thể vừa là C vừa là W.
Ví dụ, bạn đang đọc một cuốn sách về tâm lý học hành vi. Bạn có thể gặp một nghiên cứu khiến bạn hiểu sâu hơn về lý do con người trì hoãn. Ở tầng C, bạn ghi lại vì muốn hiểu chính mình hơn, bởi có thể bạn cũng nhận ra mình thường trì hoãn trong một số tình huống. Nhưng ở tầng W, bạn lại nhận ra nghiên cứu này có thể trở thành một luận cứ quan trọng cho chương sách bạn đang viết về hành vi khách hàng. Một điều bạn đọc được vì muốn phát triển bản thân, đồng thời trở thành một nguyên liệu để tạo ra giá trị cho người khác.
Hoặc đôi khi chiều ngược lại cũng xảy ra. Bạn đang tìm một case study cho cuốn sách và tình cờ đọc được một câu chuyện khiến mình thay đổi cách nhìn về một vấn đề trong chính công việc hoặc cuộc sống. Ban đầu nó là W, nhưng sau đó lại trở thành C. Một nguyên liệu viết có thể quay trở lại nuôi dưỡng chính người viết.
Đây là điểm mình nghĩ rất đáng lưu ý với những người đang viết sách. Đừng biến việc đọc phục vụ cho cuốn sách thành một nhiệm vụ nghiên cứu thuần túy. Nếu chỉ đọc để tìm những thứ “có thể đưa vào sách”, chúng ta rất dễ biến việc đọc thành một quá trình săn thông tin: tìm luận điểm, tìm số liệu, tìm case study, đánh dấu rồi đi tiếp. Nhưng một cuốn sách có chiều sâu thường không chỉ được tạo nên từ những gì tác giả tìm thấy để viết, mà còn từ những gì tác giả đã thực sự học và chuyển hóa trong chính mình.
Vì vậy, khi đọc, bạn có thể thử giữ đồng thời hai câu hỏi: “Điều này có ích gì cho mình?” và “Điều này có thể tạo ra giá trị gì cho người khác thông qua những gì mình đang viết?”
Câu hỏi thứ nhất giúp bạn không ngừng phát triển. Câu hỏi thứ hai giúp những gì bạn học không dừng lại ở việc tích lũy cho riêng mình.
Và khi hai dòng này gặp nhau, việc đọc bắt đầu trở thành một phần của hành trình xây dựng hệ tri thức cá nhân: bạn đọc để trở thành một phiên bản hiểu biết hơn của chính mình, đồng thời tích lũy những nguyên liệu có thể được kết nối, diễn giải và chuyển hóa thành một sản phẩm tri thức dành cho người khác.
Lớp 2 - Tổng hợp lại những gì đã đọc
Sau khi đọc, thay vì để những điều vừa tiếp nhận tiếp tục trôi đi, hãy dành một khoảng thời gian để tổng hợp lại cuốn sách theo cách của riêng mình. Đây là bước chuyển từ việc “đã đọc một cuốn sách” sang “mình thực sự đã làm việc với những gì cuốn sách này mang lại”.
Ở bước này, bạn không nhất thiết phải ghi lại tất cả những gì tác giả viết. Hãy thử trả lời một vài câu hỏi: Cuốn sách này đang nói điều gì? Điều gì thực sự đáng nhớ với mình? Có ý tưởng nào làm mình thay đổi cách nhìn? Có điều gì mình muốn tìm hiểu thêm? Và có điều gì mình muốn giữ lại để có thể quay lại khi cần? Với những nội dung có khả năng trở thành nguyên liệu viết, bạn có thể ghi thêm số trang, chương hoặc nguồn cụ thể. Điều này rất quan trọng, bởi khi một ý tưởng được đưa vào bản thảo sau này, bạn không chỉ cần nhớ “mình đã đọc ở đâu”, mà còn cần có khả năng quay trở lại nguồn gốc của nó.
Mình nghĩ đây cũng là lúc nên phân biệt giữa ghi chú trong khi đọc và tổng hợp sau khi đọc. Trong khi đọc, chúng ta thường đánh dấu rất nhiều thứ vì chúng ta đang ở ngay trong dòng suy nghĩ của tác giả. Một đoạn văn có thể khiến mình thấy rất hay tại thời điểm đó, nhưng chưa chắc vài ngày sau vẫn còn quan trọng. Nếu ghi chú tất cả, kho nguyên liệu sẽ nhanh chóng trở nên quá nhiều và chính điều đó lại khiến việc tìm kiếm sau này khó hơn.
Vì vậy, có thể để những ghi chú ban đầu “lắng xuống” một thời gian rồi mới quay lại tổng hợp. Đây là một điểm thú vị trong cách làm việc của Ryan Holiday: anh không chuyển ngay toàn bộ những gì đã ghi chú sang hệ thống tiếp theo mà để chúng nằm yên trong khoảng 2–3 tuần. Khoảng cách này tạo ra một bộ lọc tự nhiên. Những gì vẫn còn đọng lại, vẫn khiến mình muốn quay lại hoặc nhận ra có giá trị sử dụng thường có khả năng đáng giữ hơn những điều chỉ tạo ra cảm giác hứng thú nhất thời khi đang đọc.
Mình đặc biệt thích nguyên tắc này bởi nó nhắc chúng ta rằng tích luỹ tri thức không đồng nghĩa với tích luỹ thật nhiều ghi chú. Một hệ thống tốt không phải là nơi chứa được nhiều nhất, mà là nơi giúp chúng ta giữ lại được những gì thực sự có ý nghĩa và có thể sử dụng về sau. Có khi chậm lại một chút trong bước tổng hợp lại giúp chúng ta tiết kiệm rất nhiều thời gian ở những bước sau.
Với một tác giả, điều này càng quan trọng. Bạn có thể dành 10–15 phút sau một cuốn sách để viết lại những điều thực sự đáng giữ, thay vì vài tháng sau phải mở lại cả cuốn sách chỉ vì nhớ mang máng rằng “hình như ở đâu đó có một ý rất phù hợp với chương mình đang viết”. Khoảng thời gian bỏ ra để tổng hợp lúc này không phải là một phần việc phát sinh. Nó chính là khoản đầu tư để những gì bạn đọc có thể được truy xuất và sử dụng lại khi bạn cần.
Và cũng từ đây, chúng ta bắt đầu có một lớp nguyên liệu trung gian: mỗi cuốn sách có một “hồ sơ tri thức” riêng, nơi những gì bạn học được, những điều bạn muốn nhớ và những nguyên liệu có thể dùng cho việc viết được tập hợp lại. Sau đó, ở lớp tiếp theo, những nguyên liệu từ nhiều cuốn sách khác nhau mới có thể được đưa ra khỏi “ngăn riêng” của từng cuốn và gom lại theo chủ đề, để hình thành một kho nguyên liệu thực sự phục vụ cho quá trình viết.
Đọc thêm bài viết:
Lớp 3 - Gom ý theo chủ đề để hình thành kho nguyên liệu viết
Sau khi đã có một hồ sơ riêng cho từng cuốn sách, bước tiếp theo là đưa những ý tưởng ra khỏi phạm vi của từng cuốn và bắt đầu kết nối chúng theo chủ đề. Đây là bước rất quan trọng, bởi nếu lớp 2 giúp bạn biết mình đã học được gì từ từng cuốn sách, thì lớp 3 giúp bạn trả lời một câu hỏi khác: “Trong tất cả những gì mình đã đọc, những ý tưởng nào đang nói với nhau?”
Hãy hình dung mỗi cuốn sách giống như một ngăn riêng. Trong ngăn đó có những điều bạn đã ghi lại, những ý tưởng bạn muốn nhớ, những câu chuyện, nghiên cứu, ví dụ và những nguyên liệu có thể dùng cho việc viết. Nhưng khi bắt đầu viết một cuốn sách, bạn hiếm khi cần toàn bộ nội dung của một cuốn sách nào đó. Bạn thường cần một vài ý từ cuốn A, một ví dụ từ cuốn B, một nghiên cứu từ cuốn C, rồi kết nối chúng với trải nghiệm hoặc quan sát của chính mình. Vì vậy, nếu ghi chú chỉ được tổ chức theo tên sách, bạn sẽ vẫn phải nhớ “ý mình cần nằm trong cuốn nào?”. Còn nếu bắt đầu tổ chức theo chủ đề, câu hỏi sẽ thay đổi thành “mình đang viết về vấn đề gì, và trong kho tri thức của mình đã có những nguyên liệu nào cho vấn đề đó?”
Đây chính là điểm thú vị trong phương pháp Zettelkasten của Niklas Luhmann và cũng là cách Ryan Holiday tổ chức các ghi chú của mình. Những ý tưởng không chỉ được lưu lại theo nguồn mà được đưa vào một hệ thống có thể kết nối với những ý tưởng khác. Ryan Holiday, chẳng hạn, ghi các ý tưởng lên những thẻ riêng và phân loại chúng theo chủ đề. Khi cần viết, anh có thể lấy tất cả những thẻ liên quan đến một chủ đề ra, đặt cạnh nhau và bắt đầu nhìn thấy những mối liên hệ giữa chúng.
Ví dụ, bạn có thể có một nhóm ghi chú mang tên “Tâm lý hành vi”. Trong đó, một ý đến từ cuốn sách về tâm lý học, một nghiên cứu từ một bài báo, một case study từ sách marketing, một câu chuyện bạn quan sát được trong công việc và một trải nghiệm cá nhân. Những nguyên liệu này ban đầu hoàn toàn có thể đến từ những nguồn rất khác nhau, nhưng khi đặt cạnh nhau, chúng cùng giúp bạn trả lời một câu hỏi. Khi đó, bạn không còn đơn giản là “lưu lại những gì đã đọc”, mà bắt đầu xây dựng một mạng lưới tri thức của riêng mình.
Điều quan trọng ở đây là đừng vội tìm cách tạo ra những danh mục quá hoàn hảo. Chủ đề có thể thay đổi theo thời gian, và chính quá trình đọc và viết sẽ giúp bạn nhận ra những nhóm ý tưởng tự nhiên đang hình thành. Một ngày bạn có thể có một nhóm về “niềm tin giới hạn”, sau đó nhận ra nó liên quan đến “ra quyết định”, rồi lại phát hiện những ý tưởng này có thể kết nối với “thay đổi hành vi”. Hệ thống không cần phải hoàn chỉnh ngay từ đầu. Nó lớn lên cùng với người xây dựng nó.
Khi đã có một kho nguyên liệu được tổ chức theo chủ đề, việc viết cũng bắt đầu thay đổi. Bạn không còn phải mở một cuốn sách bất kỳ và lật tìm một đoạn mình nhớ mang máng. Bạn có thể bắt đầu từ chính chủ đề của chương sách đang viết, xem mình đã có những gì, còn thiếu điều gì, rồi quyết định cần đọc thêm ở đâu. Lúc này, việc đọc và việc viết không còn là hai hoạt động tách rời. Viết cho bạn biết mình cần đọc gì, còn đọc cung cấp nguyên liệu để bạn tiếp tục viết. Hai quá trình bắt đầu tạo thành một vòng lặp tích luỹ.
Và có lẽ đây mới là giá trị lớn nhất của lớp thứ ba. Bạn không xây kho nguyên liệu chỉ để hoàn thành một bản thảo. Một ý tưởng hôm nay chưa phù hợp với cuốn sách đang viết vẫn có thể trở thành một bài newsletter, một bài đăng, một nội dung đào tạo, một buổi workshop hoặc nguyên liệu cho một cuốn sách khác trong tương lai. Vì vậy, thay vì hỏi “Mình sẽ dùng ghi chú này ở đâu?”, đôi khi chúng ta có thể hỏi “Mình muốn giữ ý tưởng này trong hệ tri thức của mình ở đâu để khi một cơ hội xuất hiện, mình có thể tìm thấy nó?”
Đó cũng là lúc việc đọc bắt đầu có một giá trị dài hạn hơn. Bạn không còn đọc một cuốn sách rồi kết thúc ở trang cuối cùng. Mỗi cuốn sách mới đi vào hệ thống sẽ làm thay đổi một chút cấu trúc tri thức bạn đang có: bổ sung một ý tưởng, làm rõ một vấn đề, đặt câu hỏi cho một niềm tin cũ hoặc kết nối hai điều trước đó tưởng như không liên quan. Kho nguyên liệu vì thế không phải là một thư mục chứa đầy những điều bạn đã đọc. Nó là một hệ thống đang sống, trong đó những ý tưởng có thể gặp nhau và tạo ra những ý tưởng mới.
Và khi đến lúc viết, bạn sẽ không còn phải bắt đầu bằng câu hỏi quen thuộc: “Mình phải viết gì đây?” Bạn có thể bắt đầu bằng một câu hỏi dễ hơn nhiều: “Trong kho nguyên liệu mình đã tích luỹ, những gì có thể kết nối để trả lời vấn đề này?” Khi đó, từ hộp thẻ, cuốn sổ hay hệ thống ghi chú, bạn bắt đầu tiến gần hơn tới bản thảo.
Đọc thêm bài viết:
Từ hộp thẻ tới bản thảo
Khi đã có một kho nguyên liệu được tổ chức theo chủ đề, bước tiếp theo không còn là “đọc thêm để có thêm ý”, mà là đưa những gì đã tích luỹ vào quá trình tạo ra bản thảo. Đây là lúc mình thấy phương pháp ghi chú thực sự phát huy giá trị. Bởi mục tiêu cuối cùng của việc xây dựng kho nguyên liệu không phải để chúng ta có một hệ thống ghi chú thật đẹp, cũng không phải để có thể nói rằng mình đã đọc bao nhiêu cuốn sách. Mục tiêu là đến một lúc nào đó, khi ngồi xuống viết, chúng ta không còn phải bắt đầu từ một khoảng trắng hoàn toàn.
Hãy thử hình dung một tác giả đang chuẩn bị viết chương về một vấn đề cụ thể. Nếu không có hệ thống ghi chú, rất có thể họ sẽ bắt đầu bằng cách mở lại những cuốn sách đã đọc, tìm kiếm trên Google, đọc thêm một vài bài viết, rồi lại mở một cuốn sách khác. Càng tìm, họ càng có thêm thông tin nhưng đôi khi lại càng khó biết đâu là thứ thực sự cần cho bản thảo. Ngược lại, nếu đã có một kho nguyên liệu được tích luỹ từ trước, họ có thể bắt đầu bằng chính chủ đề của chương đang viết: mình đã có những luận điểm nào, nghiên cứu nào, câu chuyện nào, ví dụ nào, trải nghiệm nào? Điều gì đã đủ và điều gì còn thiếu? Từ đó, việc viết trở thành quá trình lựa chọn, sắp xếp, kết nối và diễn giải những nguyên liệu đã có, thay vì cố gắng tạo ra mọi thứ từ con số 0.
Khi đã có một kho nguyên liệu được tổ chức theo chủ đề, việc viết không còn phải bắt đầu từ trang giấy trắng. Bạn có thể quay lại những gì đã đọc, chọn ra những luận điểm, câu chuyện, nghiên cứu và trải nghiệm phù hợp, rồi sắp xếp và kết nối chúng thành một mạch lập luận. Không phải nguyên liệu nào cũng cần đưa vào bản thảo; điều quan trọng là biết lựa chọn và diễn giải chúng bằng góc nhìn, kinh nghiệm và tiếng nói của chính mình.
Từ một ghi chú đến một bản thảo không phải là một bước nhảy, mà là một quá trình tích luỹ, kết nối và chuyển hoá. Bạn đọc, bạn giữ lại, bạn kết nối những điều tưởng như rời rạc, và đến một lúc nào đó, những nguyên liệu ấy bắt đầu tạo thành một điều gì đó mới. Khi đó, viết không còn là những nội dung rời rạc cho riêng mình, mà là sự sáng tạo để chuyển hoá những gì mình đã học và trải nghiệm thành nội dung có cấu trúc cho người khác.
Đó chính lúc dòng chảy giá trị được lan toả, từ những dot nhỏ bạn tích luỹ mỗi ngày.