Có một sự thật khá thú vị khi mình có cơ hội làm việc với nhiều cô chú là chủ tịch các tập đoàn, những người đã đi qua vài chục năm lãnh đạo và xây dựng sự nghiệp, khi bắt đầu nói về việc viết sách, đa phần họ đều đến với một đề bài rất quen thuộc:
“Cô/chú muốn viết một cuốn hồi ký để kể lại cuộc đời mình.”
Lý do đằng sau mong muốn đó thường rất chân thành. Có người nói rằng họ sợ một ngày nào đó khi mình rời đi, tất cả những câu chuyện ấy cũng sẽ biến mất, không còn ai biết đến nữa. Có người muốn để lại một dấu mốc cho cuộc đời mình - một cách ghi lại hành trình đã đi qua. Có người nghĩ đến thế hệ tiếp theo: con cháu, cộng sự, hoặc những người trẻ trong ngành có thể học hỏi được điều gì đó từ những trải nghiệm của họ. Đó đều là những mong muốn rất tốt đẹp. Nhưng trong hầu hết các dự án như vậy, mình thường không thực hiện đúng đề bài ban đầu của họ.
Mình hiếm khi dừng lại ở việc tạo ra một cuốn sách hồi ký theo nghĩa thông thường - nơi tác giả chỉ kể lại các sự kiện đã xảy ra trong cuộc đời mình, theo dòng thời gian. Bởi vì, đối với mình, giá trị thật sự của một cuộc đời không chỉ nằm ở những gì đã xảy ra, mà nằm ở những điều chúng ta hiểu ra sau khi đã trải qua tất cả những điều đó.
Những dự án thành công, những quyết định sai lầm, những bước ngoặt bất ngờ,... tất cả những điều đó đều quan trọng. Nhưng điều quý giá hơn cả chính là cách chúng ta nhìn lại chúng. Những góc nhìn phản chiếu mà tác giả có được sau nhiều năm trải nghiệm. Những hiểu biết mà chỉ khi có khoảng cách thời gian, chúng ta mới có thể nhìn thấy rõ. Vì vậy, trong một cuốn sách non-fiction có sức chuyển hoá, câu chuyện cuộc đời không chỉ được kể lại. Nó còn được soi chiếu, phân tích và hiểu lại từ góc nhìn của hiện tại. Chính những góc nhìn đó mới là điều giúp trải nghiệm cá nhân trở thành tri thức có giá trị cho người đọc.
Trong sách nonfiction, sự khác biệt này thường nằm ở một kỹ thuật kể chuyện rất quan trọng: “điểm nhìn kép” – double perspective. Nó chính là ranh giới giữa việc kể lại trải nghiệm và tạo ra tri thức cho người đọc. Trong bản tin tuần này, mình sẽ giới thiệu tới bạn kĩ thuật này để cuốn sách của bạn không dừng lại ở việc kể lại trải nghiệm mà sẽ thực sự tạo ra giá trị chuyển hoá.
“Điểm nhìn kép” là gì?
Nếu nói ngắn gọn, điểm nhìn kép (double perspective) là một kỹ thuật kể chuyện trong đó tác giả viết từ hai tầng nhận thức cùng lúc.
Một tầng là con người của quá khứ - người đang sống trong sự kiện, đang cảm nhận nó từ bên trong, đang ra quyết định với tất cả những giới hạn, ngộ nhận, lo lắng, hy vọng của thời điểm đó.
Tầng còn lại là con người của hiện tại - người đã đi qua sự kiện ấy, có thêm khoảng cách thời gian, có thêm trải nghiệm, có thêm khả năng nhìn lại và hiểu ra ý nghĩa mà ngày xưa mình chưa thể thấy.
Chính vì vậy, khi đọc một đoạn văn có điểm nhìn kép, người đọc sẽ không chỉ thấy: điều gì đã xảy ra, mà còn thấy: điều đó thực sự có nghĩa gì. Đây là khác biệt rất quan trọng.
Với tầng trải nghiệm gốc, tác giả cho người đọc bước vào câu chuyện như nó đã từng diễn ra. Ở tầng này, mọi thứ còn đang mở. Tác giả của quá khứ chưa biết kết quả, chưa biết đâu là bài học, chưa hiểu hết điều mình đang đối diện. Vì thế, giọng kể thường mang tính trực tiếp, gần cảm xúc, gần tình huống, nhiều khi có cả sự ngây thơ, lúng túng hoặc nhầm lẫn.
Ví dụ, khi kể về một lần thất bại trong công việc, cái tôi của quá khứ có thể thật sự tin rằng: mọi thứ đã chấm hết rồi. Người ấy đang sống thật sự trong cảm giác mất phương hướng đó. Nhưng nếu cuốn sách chỉ dừng lại ở đây, nó mới chỉ dừng ở mức trải nghiệm. Điều khiến non-fiction trở nên có giá trị hơn nằm ở tầng thứ hai: tầng chiêm nghiệm hiện tại.
Ở tầng này, tác giả của hiện tại quay lại nhìn câu chuyện cũ với một hệ quy chiếu khác. Có thể là sau vài năm, sau một chặng đường nghề nghiệp dài hơn, sau những va vấp tiếp theo, hoặc sau khi đã có ngôn ngữ và tư duy để gọi tên điều mình từng trải qua. Lúc này, tác giả không chỉ kể lại câu chuyện, mà bắt đầu làm một việc quan trọng hơn - diễn giải câu chuyện.
Tác giả nhận ra rằng điều mình từng gọi là thất bại thực ra là một bước chuyển. Điều mình từng nghĩ là mất mát thực ra là một sự sàng lọc. Điều mình từng tưởng là ngõ cụt lại chính là điểm buộc mình phải trưởng thành.
Vì thế, điểm nhìn kép thường vận hành theo một cấu trúc rất rõ ràng:
Experience → Reflection → Insight
Trước hết là Experience (trải nghiệm), nó có thể bắt đầu từ một sự kiện xảy ra, một biến cố, một lựa chọn, một sai lầm, một khoảnh khắc thay đổi. Sau đó là Reflection (chiêm nghiệm), tác giả dừng lại, nhìn lại, đặt câu hỏi, đối chiếu giữa điều mình từng nghĩ và điều mình hiểu bây giờ. Và cuối cùng là Insight (hiểu biết mới), đây là phần tri thức kết tinh từ trải nghiệm. Không còn là câu chuyện của riêng tác giả nữa, mà là điều người đọc có thể mang về cho cuộc sống của họ.
Lấy một ví dụ rất đơn giản:
“Lúc đó tôi nghĩ mình thất bại. Nhưng nhiều năm sau, tôi nhận ra đó chính là bước ngoặt khiến tôi thay đổi cách nhìn về công việc.”
Trong hai câu ngắn này đã có đủ hai tầng nhận thức.
“Lúc đó tôi nghĩ mình thất bại” là tầng trải nghiệm gốc. Đó là cái tôi của quá khứ, đang ở bên trong sự kiện, nhìn nó bằng cảm xúc và hiểu biết hạn chế của thời điểm ấy.
“Nhưng nhiều năm sau, tôi nhận ra…” là tầng chiêm nghiệm hiện tại. Đây là cái tôi đã đi qua thời gian, có khả năng kết nối lại các mảnh ghép, và nhìn thấy ý nghĩa mà ngày xưa mình chưa thấy.
Có một điều quan trọng chúng ta cần lưu ý với cách thức này, đó là bài học không tự nằm sẵn trong sự kiện. Mà chính xác hơn bài học được sinh ra từ quá trình nhìn lại sự kiện. Đó là lý do vì sao nhiều người có trải nghiệm rất phong phú nhưng khi viết ra lại chưa thành sách. Không phải vì họ thiếu chất liệu. Ngược lại, họ có quá nhiều chất liệu. Nhưng chất liệu ấy chưa được xử lý thành nhận thức, chưa được chuyển hóa thành insight.
Một cuốn sách non-fiction mạnh không chỉ hỏi: Chuyện gì đã xảy ra với tôi? Nó còn hỏi: Tôi hiểu gì hơn về con người, công việc, cuộc sống sau chuyện đó? Và sâu hơn nữa: Điều tôi hiểu ra có thể giúp ích gì cho người đọc?
Ở đây, bạn sẽ thấy một chuyển động hình thành nên giá trị. Tác giả bắt đầu từ cái riêng, nhưng không dừng ở cái riêng. Từ một câu chuyện cá nhân, tác giả đi tới một nhận thức có tính chia sẻ. Từ một sự kiện đã qua, tác giả mở ra một hiểu biết có thể chạm đến nhiều người.
Câu chuyện chỉ là nguyên liệu ban đầu. Chính sự đúc rút lại mới là nơi tri thức được hình thành. Khi bạn nắm được điều này, bạn sẽ bắt đầu nhìn trải nghiệm cá nhân của mình theo một cách khác. Bạn không còn hỏi: Mình đã sống qua điều gì đủ thú vị để viết thành sách? Bạn sẽ bắt đầu hỏi: Trong những điều mình đã sống qua, đâu là trải nghiệm đã thay đổi cách mình hiểu về thế giới?
Và đó chính là điểm khởi đầu của một cuốn sách non-fiction có chiều sâu.
Ở phần tiếp theo, mình sẽ cùng bạn đi sâu hơn vào một câu hỏi rất quan trọng: vì sao kỹ thuật “điểm nhìn kép” lại đặc biệt quan trọng với sách non-fiction, và nó tạo ra giá trị chiến lược gì cho tác giả lẫn người đọc?
Giá trị của “điểm nhìn kép” với sách non-fiction
Nếu nhìn sâu hơn, điểm nhìn kép không chỉ là một kỹ thuật kể chuyện, mà còn là một cơ chế chuyển hóa trải nghiệm thành tri thức. Và đó chính là điều làm nên giá trị cốt lõi của sách non-fiction. Một cuốn sách phi hư cấu không tồn tại chỉ để kể chuyện về tác giả. Nó tồn tại để giúp người đọc hiểu thế giới rõ hơn, ra quyết định tốt hơn, hoặc sống có ý thức hơn.
Một trong những rủi ro phổ biến khi các tác giả viết sách từ trải nghiệm là cuốn sách vô tình trở thành nhật ký cá nhân kéo dài.
Tác giả kể lại rất nhiều câu chuyện: những gì đã xảy ra, ai đã nói gì, cảm xúc của mình ra sao trong thời điểm đó. Những câu chuyện này có thể thú vị, nhưng nếu chỉ dừng lại ở việc kể lại, người đọc sẽ khó tìm thấy điều gì có thể áp dụng cho chính mình. Lý do rất đơn giản như mình đã nói ở trên, là không phải mọi trải nghiệm đều tự động tạo ra giá trị.
Giá trị không nằm ở bản thân sự kiện. Giá trị nằm ở cách tác giả hiểu lại sự kiện đó. Hai người có thể trải qua cùng một tình huống, nhưng người có khả năng nhìn lại, phân tích và rút ra bài học sẽ tạo ra tri thức từ trải nghiệm của mình. Điểm nhìn kép chính là công cụ giúp quá trình này diễn ra rõ ràng trong câu từ được viết ra.
Nhờ có tầng chiêm nghiệm, câu chuyện không chỉ trả lời câu hỏi “Điều gì đã xảy ra?” mà còn trả lời câu hỏi quan trọng hơn: “Điều đó có nghĩa gì?”. Và chính câu trả lời thứ hai mới là điều người đọc thực sự tìm kiếm.
Chính vì vậy, điểm nhìn kép đóng vai trò chiến lược trong việc biến những câu chuyện cá nhân thành giá trị chung cho nhiều người đọc.
Tạo “moment of insight” cho độc giả
Có một khoảnh khắc rất đặc biệt khi chúng ta đọc những cuốn sách non-fiction hay. Đó là khi chúng ta dừng lại một chút và nghĩ:
“À… hóa ra bài học nằm ở đây.”
Đây chính là aha moment - khoảnh khắc mà một câu chuyện đột nhiên mở ra một hiểu biết mới. Điểm nhìn kép chính là cơ chế tạo ra khoảnh khắc này.
Khi tác giả kể câu chuyện từ góc nhìn của quá khứ, người đọc bước vào trải nghiệm cùng tác giả. Họ theo dõi diễn biến của sự kiện, cảm nhận sự căng thẳng, sự bối rối, hoặc sự hy vọng của thời điểm đó. Nhưng khi tác giả chuyển sang tầng chiêm nghiệm và nói: “Nhưng nhiều năm sau, tôi nhận ra…”
Đó là lúc câu chuyện mở ra một tầng nghĩa mới. Khoảnh khắc này không chỉ giúp người đọc hiểu câu chuyện, mà còn khiến họ bắt đầu suy nghĩ về những trải nghiệm của chính mình. Và đó chính là giá trị sâu nhất của sách non-fiction: không chỉ giúp người đọc hiểu câu chuyện của tác giả, mà còn giúp họ hiểu lại câu chuyện của chính cuộc đời mình.
Tạo tri thức từ kinh nghiệm
Một trong những giá trị lớn nhất của sách non-fiction là khả năng chuyển kinh nghiệm cá nhân thành tri thức có thể chia sẻ. Điểm nhìn kép giúp quá trình này diễn ra theo một logic rất tự nhiên thông qua quá trình từ trải nghiệm hình thành nên nguyên lý, tư tưởng của cá nhân.
Chúng ta đi từ trải nghiệm cá nhân, một sự kiện xảy ra, một quyết định sai, dự án thất bại, bước ngoặt nghề nghiệp... Từ những điều đó, chúng ta phân tích và nhận diện, đó là khi tác giả bắt đầu nhìn thấy những quy luật ẩn sau trải nghiệm. Vì sao mình đưa ra quyết định đó? Những yếu tố nào đã dẫn đến kết quả này? Điều này có lặp lại trong những tình huống khác không? Để rồi cuối cùng, những câu trả lời sẽ hình thành nên principle - nguyên lý. Tác giả rút ra một hiểu biết có tính khái quát hơn, một nguyên tắc có thể áp dụng trong những bối cảnh khác.
Ví dụ như từ một câu chuyện về việc thất bại trong một dự án, tác giả có thể rút ra một nguyên lý về cách ra quyết định, về cách quản lý rủi ro, hoặc về cách xây dựng đội nhóm. Khi đó, câu chuyện không còn là câu chuyện của riêng tác giả nữa. Nó trở thành một bài học mà người đọc có thể mang theo vào cuộc sống của họ.
Tăng độ tin cậy của tác giả
Một yếu tố rất quan trọng trong sách non-fiction là credibility – độ tin cậy của tác giả.
Người đọc không chỉ muốn nghe một câu chuyện thành công. Họ muốn hiểu quá trình học hỏi phía sau câu chuyện đó. Điểm nhìn kép sẽ giúp tác giả thể hiện điều này trong tác phẩm của mình. Khi nhìn lại quá khứ của mình, tác giả có thể thừa nhận những điều mà trước đây mình chưa hiểu, những sai lầm mình từng mắc phải, hoặc những niềm tin mà sau này mình nhận ra là chưa đúng.
Nhờ đó, tác phẩm sẽ có một giọng kể vừa chân thật, vừa trưởng thành. Thay vì đứng ở vị trí của một người “luôn đúng”, tác giả xuất hiện như một người đã trải qua quá trình học hỏi và thay đổi nhận thức. Chính điều này làm cho cuốn sách trở nên đáng tin hơn. Người đọc cảm thấy họ đang nghe một người đã thật sự đi qua hành trình đó và sẵn sàng học hỏi nó, chứ không phải chỉ đang nghe một câu chuyện hoàn hảo.
Đọc thêm bài viết:
Cấu trúc 3 lớp để áp dụng “điểm nhìn kép”
Hiểu được khái niệm “điểm nhìn kép” là một bước quan trọng. Nhưng để áp dụng nó vào việc viết sách, tác giả cần một cấu trúc rõ ràng để biến trải nghiệm thành tri thức.
Một cách đơn giản và hiệu quả là bạn có thể sử dụng framework ba lớp:
Story → Reflection → Principle
Ba lớp này tương ứng với ba bước chuyển hóa của trải nghiệm: từ sự kiện, đến nhìn lại, và cuối cùng là hiểu ra nguyên lý. Khi được sử dụng đúng cách, cấu trúc này giúp câu chuyện không chỉ hấp dẫn mà còn mang lại giá trị thực tiễn cho người đọc.
Lớp 1: Story - Kể lại trải nghiệm
Lớp đầu tiên là Story, nơi tác giả đưa người đọc trở lại thời điểm câu chuyện diễn ra. Ở đây, mục tiêu chính là tái hiện trải nghiệm, chứ chưa phải giải thích ý nghĩa của nó. Tác giả cần giúp người đọc hiểu bối cảnh và cảm nhận được tình huống như thể họ đang ở đó.
Một câu chuyện ở lớp Story thường bao gồm bốn yếu tố cơ bản:
Bối cảnh: chuyện xảy ra ở đâu, trong hoàn cảnh nào
Vấn đề: điều gì đang trở nên khó khăn hoặc gây ra xung đột
Quyết định: tác giả đã lựa chọn hoặc hành động ra sao
Kết quả: chuyện gì đã xảy ra sau đó
Ví dụ, một tác giả viết về kinh nghiệm lãnh đạo có thể bắt đầu như sau:
“Năm đó tôi được giao quản lý dự án lớn đầu tiên trong sự nghiệp. Đội ngũ của tôi gồm tám người, tất cả đều giỏi chuyên môn, nhưng dự án liên tục trễ tiến độ. Tôi tin rằng cách duy nhất để giải quyết vấn đề là kiểm soát chặt chẽ hơn mọi chi tiết…”
Điểm quan trọng ở lớp này là đừng vội giải thích bài học ngay lập tức. Hãy để câu chuyện được diễn ra tự nhiên. Khi người đọc được đưa vào trải nghiệm, họ sẽ dễ kết nối với câu chuyện hơn và sẵn sàng bước sang tầng tiếp theo.
Lớp 2: Reflection - Nhìn lại
Sau khi câu chuyện được kể xong, tác giả bước sang lớp thứ hai: Reflection - Chiêm nghiệm. Đây là lúc con người của hiện tại quay lại nhìn con người của quá khứ.
Ở tầng này, tác giả bắt đầu:
Phân tích những gì đã xảy ra
Đặt câu hỏi về những quyết định mình đã đưa ra
Nhận ra những điều mình chưa hiểu vào thời điểm đó
Reflection chính là nơi điểm nhìn kép xuất hiện rõ nhất.
Một cách viết rất tự nhiên ở phần này thường bắt đầu bằng sự đối chiếu giữa hai góc nhìn:
“Lúc đó tôi tin rằng việc kiểm soát chặt chẽ hơn sẽ giúp dự án chạy nhanh hơn.
Nhưng khi nhìn lại, tôi nhận ra điều đội ngũ của mình thiếu không phải là sự kiểm soát, mà là sự tin tưởng.”
Hoặc:
“Vào thời điểm đó, tôi nghĩ vấn đề nằm ở năng lực của đội nhóm. Đến bây giờ tôi mới hiểu rằng vấn đề nằm ở cách tôi dẫn dắt họ.”
Chính những khoảnh khắc “nhìn lại” như vậy giúp người đọc cảm nhận được quá trình trưởng thành của tác giả. Câu chuyện bắt đầu chuyển từ trải nghiệm cá nhân sang một quá trình học hỏi.
Lớp 3: Principle – Rút ra tri thức
Lớp thứ ba là nơi câu chuyện hoàn tất quá trình chuyển hóa: Principle – Nguyên lý. Sau khi đã kể lại trải nghiệm và nhìn lại nó, tác giả có thể rút ra một hiểu biết có tính khái quát hơn. Đây là phần giúp câu chuyện vượt ra khỏi hoàn cảnh cá nhân và trở thành tri thức có thể áp dụng trong nhiều bối cảnh khác.
Nguyên lý này có thể xuất hiện dưới nhiều dạng khác nhau, ví dụ:
Nguyên tắc lãnh đạo
Nguyên tắc kinh doanh
Nguyên tắc phát triển bản thân
Một mô hình tư duy mới
Ví dụ, từ câu chuyện quản lý dự án ở trên, tác giả có thể rút ra một nguyên tắc như:
“Trong lãnh đạo, kiểm soát không tạo ra hiệu suất. Điều tạo ra hiệu suất là sự rõ ràng về mục tiêu và niềm tin vào năng lực của đội ngũ.”
Hoặc:
“Một trong những sai lầm phổ biến của người lãnh đạo trẻ là nghĩ rằng mình phải có mọi câu trả lời. Nhưng vai trò thật sự của lãnh đạo là tạo ra môi trường để đội ngũ tìm ra câu trả lời tốt nhất.”
Đây chính là khoảnh khắc mà câu chuyện trở thành tri thức. Người đọc không chỉ hiểu điều gì đã xảy ra với tác giả, mà còn mang theo một nguyên lý có thể áp dụng vào công việc và cuộc sống của mình.
Khi ba lớp Story → Reflection → Principle được kết nối mạch lạc, một điều rất thú vị xảy ra. Câu chuyện không còn chỉ là câu chuyện của riêng tác giả nữa. Nó trở thành một chiếc cầu nối giữa trải nghiệm cá nhân và hiểu biết chung. Và đó chính là sức mạnh thật sự của “điểm nhìn kép” trong sách non-fiction: biến trải nghiệm thành tri thức, và biến tri thức thành giá trị cho người đọc.
Ứng dụng trong sách non-fiction
Để thấy rõ cách điểm nhìn kép hoạt động trong thực tế, chúng ta có thể nhìn vào một số cuốn sách non-fiction nổi bật. Dù thuộc các thể loại khác nhau – memoir, business hay self-development, các tác giả đều sử dụng cùng một cấu trúc quen thuộc: Story → Reflection → Principle
Từ một trải nghiệm cá nhân, họ nhìn lại nó với góc nhìn trưởng thành hơn, và cuối cùng rút ra một hiểu biết có giá trị cho người đọc.
Từ thất bại nghề nghiệp đến triết lý về “con đường của mình”
Case study đầu tiên mà mình giới thiệu tới bạn là một cuốn sách Memoir (hồi ký). Michelle Obama trong cuốn Becoming kể lại giai đoạn đầu sự nghiệp khi cô làm luật sư tại một hãng luật lớn ở Chicago. Theo mọi tiêu chuẩn xã hội, đó là một công việc đáng mơ ước với mức lương cao, danh tiếng của một công ty luật hàng đầu và con đường thăng tiến rất rõ ràng. Nhưng bên trong, cô lại cảm thấy một khoảng trống khó giải thích. Công việc đó mang lại sự ổn định và thành công theo chuẩn mực xã hội, nhưng cô không thực sự cảm thấy mình thuộc về nơi đó.
Nhiều năm sau, khi nhìn lại quãng thời gian đó, Michelle Obama nhận ra một điều quan trọng. Vấn đề không phải là công việc luật sư đó xấu, hay môi trường làm việc không tốt. Vấn đề là nó không phù hợp với điều cô thực sự muốn đóng góp cho xã hội. Khoảng trống cô cảm thấy không phải là sự thiếu thành công, mà là sự thiếu ý nghĩa.
Từ trải nghiệm đó, một trong những thông điệp xuyên suốt cuốn sách xuất hiện:
“Success isn’t about climbing the ladder others built.”
Triết lý sống được hình thành từ trải nghiệm đó là: Thành công thật sự không phải là leo lên chiếc thang mà người khác dựng sẵn, mà là tìm ra con đường phù hợp với giá trị của chính mình. Đây là một ví dụ điển hình của sách hồi ký sử dụng điểm nhìn kép: một trải nghiệm cá nhân trong quá khứ được nhìn lại bằng nhận thức trưởng thành hơn để tạo ra triết lý sống.
Từ thất bại startup đến framework xây dựng doanh nghiệp
Cuốn sách thứ 2 lại là một cuốn sách chuyên môn về kinh doanh - The Lean Startup. “Điểm nhìn kép” đóng vai trò mạnh mẽ trong phần mở đầu cuốn sách và phương pháp mà tác giả đưa ra, và giúp xây dựng niềm tin của độc giả vào phương pháp này.
Eric Ries, tác giả của The Lean Startup, từng tham gia nhiều startup thất bại trước khi phát triển phương pháp Lean Startup nổi tiếng. Một trong những dự án công nghệ của anh tiêu tốn nhiều năm phát triển sản phẩm, nhiều nguồn lực tài chính và rất nhiều công sức của đội ngũ. Nhưng khi sản phẩm ra mắt, điều bất ngờ xảy ra: không có nhiều người dùng thực sự cần nó. Sản phẩm được xây dựng rất công phu, nhưng lại không giải quyết một nhu cầu đủ rõ ràng của thị trường.
Sau khi nhìn lại trải nghiệm này, Eric Ries nhận ra một pattern rất phổ biến trong thế giới startup. Nhiều công ty khởi nghiệp thất bại không phải vì họ không làm việc chăm chỉ, mà vì họ xây sản phẩm quá lâu trước khi kiểm chứng nhu cầu thật của người dùng. Họ dành nhiều năm để phát triển một sản phẩm hoàn hảo, nhưng lại không kiểm tra sớm xem thị trường có thực sự cần nó hay không.
Từ trải nghiệm đó, Eric Ries phát triển framework nổi tiếng:
Build → Measure → Learn
Nguyên tắc của phương pháp này rất rõ ràng:
Xây dựng phiên bản nhỏ nhất của sản phẩm
Thử nghiệm nhanh với người dùng thật
Học từ dữ liệu thay vì giả định
Framework này đã trở thành một trong những phương pháp nền tảng của thế giới startup hiện đại.
Đây là ví dụ tiêu biểu của điểm nhìn kép trong business nonfiction: trải nghiệm cá nhân → phân tích → framework.
Đọc thêm bài viết:
Từ khủng hoảng cá nhân đến phương pháp phát triển bản thân
Brené Brown chia sẻ trong cuốn Daring Greatly (một cuốn sách về phát triển bản thân) rằng ban đầu cô nghiên cứu về shame (sự xấu hổ) trong tâm lý học. Nhưng trong quá trình nghiên cứu, cô phát hiện ra một điều bất ngờ. Những người có khả năng kết nối sâu sắc với người khác thường là những người chấp nhận sự dễ tổn thương của bản thân.
Và khi nhìn lại chính mình, Brené Brown nhận ra rằng cô luôn cố gắng tỏ ra mạnh mẽ, tránh né sự dễ tổn thương và rằng mình cũng sợ bị đánh giá như nhiều người khác
Sau nhiều năm nghiên cứu và trải nghiệm cá nhân, Brené Brown đi đến một nhận thức quan trọng: Vulnerability không phải là sự yếu đuối. Nó là điều kiện để con người kết nối thật sự với nhau. Chính việc dám xuất hiện với sự không hoàn hảo của mình mới tạo ra sự chân thật trong các mối quan hệ. Từ insight này, Brené Brown xây dựng một triết lý sống mà cô gọi là: “Dare greatly” - Dám sống với sự dễ tổn thương.
Triết lý này bao gồm một số nguyên tắc:
Dám xuất hiện với con người thật của mình
Dám thử và chấp nhận khả năng thất bại
Dám nói điều mình tin là đúng
Đây là một ví dụ trong việc sử dụng điểm nhìn kép: khủng hoảng cá nhân → hiểu về tâm lý → phương pháp sống.
Dù thuộc các thể loại khác nhau, ba ví dụ trên đều có cùng một cấu trúc nền tảng:
StoryReflectionPrincipleTrải nghiệm cá nhânNhìn lại trải nghiệmRút ra tri thức
Chúng mang tới cho chúng ta một tư duy chung: Trải nghiệm không phải là điểm kết thúc. Nó chỉ là nguyên liệu cho tri thức. Một cuốn sách non-fiction mạnh không dừng lại ở việc kể điều gì đã xảy ra với tôi mà sẽ đi thêm một bước nữa: “Tôi đã hiểu gì về thế giới sau trải nghiệm đó.” Và chính hiểu biết đó mới là điều người đọc mang theo khi gấp cuốn sách lại.
Bài tập thực hành cho tác giả non-fiction
Hiểu về kỹ thuật “điểm nhìn kép” là một chuyện. Nhưng cách tốt nhất để bạn thực sự nắm được nó là thử áp dụng ngay với một trải nghiệm của chính mình. Dưới đây là một bài tập rất đơn giản mà bạn có thể áp dụng ngay từ một đoạn viết nhỏ.
Bước 1 – Chọn một trải nghiệm quan trọng
Hãy bắt đầu bằng cách chọn một trải nghiệm có ý nghĩa trong hành trình của bạn.
Đó có thể là:
Một thất bại trong công việc
Một bước ngoặt nghề nghiệp
Một sai lầm lớn mà bạn từng mắc phải
Một quyết định đã thay đổi hướng đi của bạn
Điều quan trọng không phải là trải nghiệm đó “hoành tráng” đến đâu. Điều quan trọng là nó đã thay đổi cách bạn hiểu một điều gì đó về công việc hoặc cuộc sống.
Bước 2 – Viết lại theo hai tầng nhận thức
Bây giờ hãy thử viết lại trải nghiệm đó theo hai tầng.
Tầng 1 – Trải nghiệm gốc
Hãy viết lại câu chuyện từ góc nhìn của chính bạn ở thời điểm đó.
Bạn có thể bắt đầu rất đơn giản:
“Lúc đó tôi nghĩ…”
Ở tầng này, hãy trung thực với cách bạn thực sự nhìn nhận sự việc vào thời điểm đó: bạn tin điều gì, bạn lo lắng điều gì, bạn đã đưa ra quyết định như thế nào.
Tầng 2 – Chiêm nghiệm hiện tại
Sau đó, hãy chuyển sang góc nhìn của hiện tại:
“Nhưng bây giờ tôi hiểu rằng…”
Ở tầng này, bạn bắt đầu nhìn lại sự kiện bằng nhận thức trưởng thành hơn. Bạn có thể nhận ra điều gì mà trước đây mình chưa thấy, hoặc hiểu lại ý nghĩa thật sự của sự kiện đó.
Chính sự đối chiếu giữa “lúc đó tôi nghĩ…” và “bây giờ tôi hiểu…” là nơi điểm nhìn kép xuất hiện rõ nhất.
Bước 3 – Rút ra nguyên lý
Bước cuối cùng là bước quan trọng nhất: chuyển bài học cá nhân thành tri thức có thể chia sẻ.
Hãy thử tự hỏi mình ba câu hỏi:
Bài học thật sự của trải nghiệm này là gì?
Điều này có đúng với người khác trong hoàn cảnh tương tự không?
Tôi có thể diễn đạt nó thành một nguyên tắc rõ ràng không?
Nếu bạn có thể trả lời ba câu hỏi này, trải nghiệm cá nhân của bạn bắt đầu chuyển hóa thành một nguyên lý có giá trị cho người đọc.
Tạm kết
Sau tất cả những gì chúng ta đã bàn về kỹ thuật “điểm nhìn kép”, có một insight rất quan trọng mà bất kỳ tác giả non-fiction nào cũng nên nhớ. Người đọc không tìm đến bạn vì câu chuyện của bạn. Họ tìm đến bạn vì cách bạn hiểu lại câu chuyện đó. Đó là điểm tạo nên bản sắc và giá trị riêng biệt của tác giả.
Khi tác giả có khả năng nhìn lại hành trình của mình, nhận ra những quy luật, những sai lầm, những bước ngoặt và ý nghĩa của chúng, câu chuyện cá nhân mới thực sự trở thành tri thức. Và đó chính là lý do vì sao nhiều cuốn sách non-fiction có sức ảnh hưởng sâu sắc không phải vì tác giả có cuộc đời đặc biệt hơn người khác, mà vì họ có khả năng hiểu sâu hơn những gì mình đã trải qua.
Trước khi kết thúc bản tin tuần này, mình muốn để lại cho bạn hai câu hỏi nhỏ:
Trong hành trình của bạn, trải nghiệm nào đã thay đổi cách bạn nhìn thế giới?
Và nếu viết lại câu chuyện đó ngày hôm nay, bạn sẽ hiểu khác điều gì so với khi nó xảy ra?
Chính câu trả lời cho hai câu hỏi này có thể là điểm khởi đầu của cuốn sách với góc nhìn riêng của bạn.
Bài học thật sự của trải nghiệm này là gì?
Điều này có đúng với người khác trong hoàn cảnh tương tự không?
Tôi có thể diễn đạt nó thành một nguyên tắc rõ ràng không?
Nếu bạn có thể trả lời ba câu hỏi này, trải nghiệm cá nhân của bạn bắt đầu chuyển hóa thành một nguyên lý có giá trị cho người đọc.
Đọc thêm bài viết:
Tạm kết
Sau tất cả những gì chúng ta đã bàn về kỹ thuật “điểm nhìn kép”, có một insight rất quan trọng mà bất kỳ tác giả non-fiction nào cũng nên nhớ. Người đọc không tìm đến bạn vì câu chuyện của bạn. Họ tìm đến bạn vì cách bạn hiểu lại câu chuyện đó. Đó là điểm tạo nên bản sắc và giá trị riêng biệt của tác giả.
Khi tác giả có khả năng nhìn lại hành trình của mình, nhận ra những quy luật, những sai lầm, những bước ngoặt và ý nghĩa của chúng, câu chuyện cá nhân mới thực sự trở thành tri thức. Và đó chính là lý do vì sao nhiều cuốn sách non-fiction có sức ảnh hưởng sâu sắc không phải vì tác giả có cuộc đời đặc biệt hơn người khác, mà vì họ có khả năng hiểu sâu hơn những gì mình đã trải qua.
Trước khi kết thúc bản tin tuần này, mình muốn để lại cho bạn hai câu hỏi nhỏ:
Trong hành trình của bạn, trải nghiệm nào đã thay đổi cách bạn nhìn thế giới?
Và nếu viết lại câu chuyện đó ngày hôm nay, bạn sẽ hiểu khác điều gì so với khi nó xảy ra?
Chính câu trả lời cho hai câu hỏi này có thể là điểm khởi đầu của cuốn sách với góc nhìn riêng của bạn.