Nơi mọi cuốn sách khác đều né tránh có thể là cơ hội của bạn
Bài học từ The Subtle Art of Not Giving a F*ck và Mark Manson
Năm 2016, một cuốn sách self-help ra đời và gần như vi phạm mọi quy tắc quen thuộc của thể loại này. Tiêu đề chứa một từ chửi thề. Giọng văn thẳng thừng, đôi khi bỗ bã. Và thay vì nói với độc giả rằng “bạn là duy nhất” hay “bạn có thể đạt được bất cứ điều gì”, cuốn sách nói một điều gần như ngược lại: có thể bạn không đặc biệt như mình vẫn nghĩ, cuộc sống vốn có những giới hạn và không phải điều gì cũng xứng đáng để bạn quan tâm.
Theo những công thức phổ biến của ngành xuất bản, một cuốn sách như vậy lẽ ra phải thất bại. Nhưng The Subtle Art of Not Giving a F*ck của Mark Manson lại trở thành hiện tượng xuất bản toàn cầu. Bản tiếng Việt, Nghệ thuật tinh tế của việc đếch quan tâm, cũng nhanh chóng được đông đảo độc giả đón nhận.
Điều đáng suy nghĩ ở đây không chỉ là việc tác giả Mark Manson đã viết một cuốn sách khác biệt. Câu hỏi quan trọng hơn là: Anh đã tư duy như thế nào để nhìn thấy một khoảng trống mà phần lớn thị trường khi ấy chưa nhận ra? Và từ câu chuyện đó, một người đang ấp ủ viết sách có thể học được gì về cách hình thành concept cho cuốn sách của mình?
“Em muốn viết giống cuốn X, nhưng dành cho ngành của em”
Trong các buổi tư vấn concept sách, đây là một trong những câu mình thường nghe từ các tác giả tương lai. Ý tưởng ban đầu nghe rất hợp lý: một cuốn sách đã thành công, chứng tỏ thị trường có nhu cầu; mình chỉ cần học theo cấu trúc đó và tạo ra một phiên bản dành cho lĩnh vực của mình.
Cách suy nghĩ này không hẳn sai. Chúng ta học bằng cách quan sát, so sánh và kế thừa những gì đã có. Trong phần lớn công việc hằng ngày, việc sử dụng một mô hình đã được kiểm chứng giúp tiết kiệm rất nhiều thời gian và nguồn lực. Nhưng sau nhiều năm làm việc với các tác giả, mình nhận thấy những concept bắt đầu bằng câu “em muốn viết giống cuốn này” thường cũng là những concept dễ dở dang và làm không tới. Không phải vì tác giả thiếu kiến thức, mà bởi cuốn sách đã được bắt đầu từ một vật tham chiếu bên ngoài, thay vì từ một vấn đề đủ sâu bên trong tác giả và độc giả.
Trong một cuốn sách viết về Elon Musk mình đọc gần đây, có một chương đề cập đến hai cách tư duy. Cách thứ nhất là “Tư duy loại suy”: chúng ta làm một việc theo cách đó bởi nó giống với những gì từng được làm trước đây, hoặc bởi những người khác cũng đang làm như vậy. Cách thứ hai là “Tư duy từ nguyên lý nền tảng”, thường được gọi là tư duy nguyên bản: bóc tách vấn đề về những sự thật cơ bản nhất, sau đó xây dựng lời giải từ chính những sự thật ấy.
Công bằng mà nói, tư duy loại suy không xấu. Nếu mỗi quyết định trong cuộc sống đều phải được phân tích lại từ đầu, chúng ta sẽ kiệt sức trước khi hoàn thành những việc đơn giản nhất. Tuy nhiên, với những quyết định quan trọng, loại suy có thể trở thành một chiếc lồng vô hình. Nó khiến chúng ta tin rằng “từ trước đến nay vẫn làm như vậy” đồng nghĩa với “chỉ có thể làm như vậy”.
Elon Musk từng dùng câu chuyện về pin xe điện để giải thích điều này. Trong một thời gian dài, nhiều người mặc định pin xe điện sẽ luôn đắt bởi trước đó chúng vốn đã đắt. Nhưng khi bóc tách một khối pin về các thành phần vật liệu cơ bản như coban, niken, nhôm và carbon, vấn đề hiện ra theo một cách khác: chi phí cao không nhất thiết nằm trong bản chất của vật liệu, mà có thể nằm ở cách chúng được sản xuất, kết hợp và triển khai. Khi câu hỏi thay đổi, phạm vi của lời giải cũng thay đổi.
Một cuốn sách của chuyên gia cũng là một vấn đề quan trọng như thế. Nếu chúng ta bắt đầu bằng cách nhìn vào một cuốn bestseller rồi tìm cách tạo ra phiên bản tương tự, cuốn sách rất dễ trở thành một bản sao mờ nhạt, dù chuyên môn của tác giả có thể rất sâu. “Sách self-help phải tích cực và truyền cảm hứng”, “sách kinh doanh phải có các mô hình”, “sách chuyên môn phải dày và nghiêm túc”, “mở đầu sách phải kể một câu chuyện thành công”, bạn nghe có quen không? Phần lớn những điều này không phải sự thật bất biến. Chúng là những giả định được lặp lại đủ lâu đến mức chúng ta quên mất việc đặt câu hỏi bản chất.
Đọc thêm bài viết:
Lớp vỏ bỗ bã và phần lõi nghiêm túc
Ra mắt năm 2016, The Subtle Art of Not Giving a F*ck đứng #1 New York Times bestseller ngay từ tuần đầu
Bán hơn 20 triệu bản trên toàn cầu tính đến 2024
Có mặt trên bảng xếp hạng New York Times bestseller suốt 327 tuần - tương đương hơn 6 năm liên tục
Bắt nguồn từ một bài blog năm 2015 với lượng độc giả hơn 2 triệu người mỗi tháng - trước khi trở thành sách
Được dịch ra hàng chục ngôn ngữ, trong đó có bản tiếng Việt tạo được sức hút riêng tại thị trường trong nước
Quay trở lại với Mark Manson. Trước khi trở thành tác giả bestseller, anh đã có nhiều năm viết blog về các mối quan hệ, tâm lý và cách con người đưa ra lựa chọn trong cuộc sống. Nhưng càng viết, anh càng nhận ra phần lớn những vấn đề độc giả hỏi về tình yêu, sự nghiệp hay sự tự tin thực chất đều quay về một câu hỏi có chiều sâu hơn: con người đang lựa chọn điều gì làm giá trị trung tâm cho đời mình, và họ sẵn sàng chịu trách nhiệm đến đâu cho lựa chọn ấy? Từ một người viết nội dung trên Internet, Manson dần định hình mình như một tác giả đưa ra những lời khuyên sống dựa trên tâm lý học, tính thực tế và sự thẳng thắn, thay vì những lời động viên dễ nghe. Anh tự mô tả cách tiếp cận của mình là những lời khuyên dựa trên khoa học, thực dụng và không tô hồng hiện thực.
Khi nhiều cuốn self-help cùng thời đi theo công thức tích cực, truyền cảm hứng và hứa hẹn về một phiên bản tốt đẹp hơn của con người, Manson không bắt đầu bằng câu hỏi: “Một cuốn self-help nên được viết như thế nào?”. Anh đặt một câu hỏi khác: “Độc giả self-help thực sự đang thiếu điều gì?”.
Câu trả lời anh tìm thấy là sự trung thực triệt để và khả năng chấp nhận giới hạn của con người - hai điều mà một phần thị trường self-help lúc ấy có xu hướng né tránh. Nhiều nội dung khuyến khích độc giả phải tích cực hơn, thành công hơn, nổi bật hơn và không ngừng tối ưu bản thân. Nhưng chính việc liên tục theo đuổi trạng thái tích cực ấy đôi khi lại khiến con người thêm bất an, bởi họ mặc định mọi cảm xúc tiêu cực đều là dấu hiệu của thất bại.
Một khi Mark Manson đã xác định được nguyên lý nền tảng này, những lựa chọn tưởng như gây tranh cãi của cuốn sách trở thành hệ quả logic. Tiêu đề chứa từ chửi thề không đơn thuần là một chiêu gây sốc. Nó là lời hứa được nén lại trong một dòng: cuốn sách này sẽ không nói với bạn những điều dễ nghe chỉ để bạn cảm thấy dễ chịu. Ngay từ bìa sách, độc giả đã có thể nhận ra thái độ của tác giả và tự quyết định đây có phải cuốn sách dành cho mình hay không.
Chương mở đầu cũng được thiết kế theo cùng một nguyên lý. Thay vì bắt đầu bằng một câu chuyện thành công truyền cảm hứng, Manson kể về Charles Bukowski, một nhà văn trải qua nhiều năm thất bại trước khi được công nhận và để lại hai chữ “Đừng cố” trên bia mộ. Câu chuyện ấy không phủ nhận sự nỗ lực; nó chất vấn kiểu nỗ lực xuất phát từ ám ảnh phải trở thành một ai đó khác. Ngay từ những trang đầu, cuốn sách đã tuyên bố rằng nó sẽ không vận hành theo công thức quen thuộc của thể loại.
Nhìn vào mục lục, chúng ta tiếp tục thấy sự nhất quán ấy: “Đừng cố”, “Hạnh phúc là một rắc rối”, “Bạn cũng chẳng đặc biệt lắm đâu”, “Thất bại là cách để tiến lên”, “Và rồi bạn chết”. Mỗi tiêu đề đều lật ngược một kỳ vọng quen thuộc của self-help. Nhưng điều quan trọng là chúng không được tạo ra chỉ để khác người. Tất cả đều quay về cùng một luận điểm: trưởng thành không phải là loại bỏ mọi khó khăn khỏi cuộc sống, mà là lựa chọn những khó khăn và giá trị xứng đáng để mình theo đuổi.
Nếu chỉ có lớp vỏ bỗ bã, cuốn sách khó có thể tạo được sức sống dài lâu. Bên dưới cách diễn đạt gây chú ý là một phần lõi triết học nghiêm túc. Một trong những lập luận trung tâm của cuốn sách là “luật giật lùi”, được Manson phát triển từ tư tưởng của triết gia Alan Watts: càng ám ảnh phải có một trải nghiệm tích cực, con người càng cảm nhận rõ sự thiếu hụt của mình; ngược lại, khi chấp nhận một trải nghiệm khó khăn, họ có thể bước qua nó một cách lành mạnh hơn.
Nói cách khác, Manson không dạy độc giả trở nên thờ ơ hay quan tâm ít đi. Anh khuyến khích họ lựa chọn điều đáng để quan tâm. Đây vẫn là một cuốn sách nói về hệ giá trị - một chủ đề rất kinh điển của dòng sách phát triển bản thân nhưng nó bước vào chủ đề ấy bằng một cánh cửa ít người lựa chọn. Mark Manson chuyển dịch triết học và tâm lý học sang một thứ ngôn ngữ đời thường, thậm chí giống như một cuộc trò chuyện ở quán bia, để độc giả có thể tiếp cận những tư tưởng khó mà không cảm thấy mình đang bị giảng dạy.
Đọc thêm bài viết:
Hãy để độc giả nhìn thấy mình được tôn trọng
Vậy sức hấp dẫn thực sự của cuốn sách nằm ở đâu? Chắc chắn không chỉ nằm ở từ chửi thề, bởi sau thành công của Mark Manson, không ít cuốn sách đã bắt chước giọng điệu bỗ bã nhưng nhanh chóng bị lãng quên.
Theo mình, sức hấp dẫn sâu hơn nằm ở cảm giác được tôn trọng. Một số cuốn self-help vô tình xem độc giả như người cần được dỗ dành: chỉ cần nói đủ nhiều lời tích cực, họ sẽ cảm thấy tốt hơn. Manson lại đối thoại với độc giả như những người trưởng thành, đủ khả năng nghe một sự thật không dễ chịu và tự chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.
Anh không nói rằng độc giả kém cỏi. Anh chỉ ra rằng sự tích cực giả tạo, cảm giác mình phải đặc biệt và khát vọng được công nhận có thể chính là những điều đang giữ họ lại. Khi một cuốn sách gọi đúng tên trải nghiệm mà độc giả từng cảm thấy nhưng chưa thể diễn đạt, họ không chỉ thu nhận thông tin, họ cảm thấy mình được chú ý.
Đây cũng là một điểm rất quan trọng khi chúng ta nói về một cuốn sách tạo sự chuyển hóa. Chuyển hóa không bắt đầu từ việc tác giả nói thật nhiều điều đúng. Nó bắt đầu từ khoảnh khắc độc giả nhận ra: “Cuốn sách này hiểu vấn đề của mình”. Chỉ khi cảm thấy được thấu hiểu, họ mới sẵn sàng xem xét một cách nghĩ mới, thử một hành động mới và đi cùng tác giả qua một hành trình đủ dài.
Cuốn sách cũng không xuất hiện từ một ý tưởng hoàn toàn mới được nghĩ ra trong phòng làm việc. Nền tảng của nó đến từ bài viết The Subtle Art of Not Giving a Fuck mà Manson công bố trên blog trước đó. Trong bài viết, anh giải thích rằng “không quan tâm” không có nghĩa là trở nên lạnh lùng hay thờ ơ với mọi thứ. Đó là khả năng chấp nhận việc mình khác biệt, đối diện với nghịch cảnh và dành sự quan tâm hữu hạn của mình cho những điều thật sự quan trọng. Chính phản hồi mạnh mẽ của độc giả đã cho anh thấy đây không chỉ là một ý tưởng thú vị, mà là một nhu cầu đang hiện hữu: nhiều người đã mệt mỏi với áp lực phải tích cực, thành công và hoàn hảo trong mọi mặt của cuộc sống. Đó chính là sự tôn trọng của Mark Manson dành cho độc giả của mình.
Khác biệt là hệ quả, không phải mục tiêu
Đến đây, có một hiểu nhầm cần được làm rõ: tư duy nguyên bản không có nghĩa là cứ làm ngược lại số đông thì sẽ thành công.
Nếu sau khi đọc câu chuyện này, một tác giả quyết định đặt tên sách thật sốc, sử dụng giọng văn bỗ bã và phủ định mọi quan điểm phổ biến chỉ để tạo sự khác biệt, người đó vẫn đang tư duy bằng loại suy. Họ chỉ thay đối tượng bắt chước: từ công thức self-help truyền thống sang công thức của Mark Manson.
Manson không thành công vì anh chửi thề. Anh thành công vì nguyên lý nền tảng anh lựa chọn đã chạm đúng một nhu cầu có thật của độc giả: nhu cầu được nghe một cách diễn giải trung thực hơn về khó khăn, giới hạn và trách nhiệm cá nhân. Anh cũng không nhìn ra khoảng trống ấy trong một khoảnh khắc ngẫu hứng. Trước khi cuốn sách xuất hiện, anh đã có nhiều năm viết blog và tương tác với một cộng đồng độc giả lớn. Bài viết cùng chủ đề trước đó đóng vai trò như một phép thử thị trường. Anh nhìn thấy khoảng trống vì đã đứng đủ gần độc giả để quan sát điều họ đọc, điều họ phản ứng và điều họ vẫn còn thiếu.
Điều này đưa chúng ta trở lại với một nguyên tắc quan trọng trong xây dựng một cuốn sách: Khác biệt không nên là mục tiêu được áp đặt từ đầu. Khác biệt là hệ quả của việc tác giả trả lời đúng câu hỏi gốc, có một góc nhìn đủ rõ và lựa chọn cách triển khai nhất quán với góc nhìn ấy.
Một cuốn sách có sức mạnh không nhất thiết phải nói về một chủ đề chưa từng tồn tại. Phần lớn các chủ đề quan trọng của con người - hạnh phúc, sự nghiệp, gia đình, tiền bạc, sáng tạo, lãnh đạo hay giáo dục đều đã được viết đi viết lại trong hàng trăm năm. Điều khiến một cuốn sách trở nên cần thiết không chỉ là chủ đề, mà là lăng kính của tác giả, vấn đề cụ thể của độc giả và cách tác giả kết nối hai điều đó thành một lời hứa chuyển hóa rõ ràng.
Ba câu hỏi để quay về nguyên lý nền tảng
Nếu bạn đang ấp ủ một cuốn sách, thay vì bắt đầu bằng câu hỏi “Trong ngành của mình, người ta thường viết sách như thế nào?”, hãy thử bóc tách ý tưởng về những nguyên lý nền tảng thông qua ba câu hỏi.
Thứ nhất, những “quy tắc” nào trong ngành mà bạn đang mặc định phải tuân theo?
Hãy viết chúng ra càng cụ thể càng tốt: quy tắc về giọng văn, cấu trúc, dung lượng, cách mở đầu, cách đặt tiêu đề, cách kể chuyện, cách sử dụng dữ liệu hay thậm chí cách một chuyên gia phải xuất hiện trước độc giả. Khi những quy tắc vô hình được đưa lên trang giấy, bạn mới có thể quan sát và chất vấn chúng.
Thứ hai, trong những quy tắc ấy, điều nào là sự thật và điều nào chỉ là một giả định được lặp lại?
Sự thật là điều ấy vẫn đứng vững khi bạn truy đến tận gốc và đối chiếu với nhu cầu thực tế của độc giả. Giả định chỉ đứng vững bởi mọi người đã quen làm như vậy. Có thể một số quy tắc vẫn hữu ích và cần được giữ lại; tư duy nguyên bản không yêu cầu chúng ta phá bỏ mọi thứ. Nó chỉ yêu cầu chúng ta biết vì sao mình cần lựa chọn.
Thứ ba, độc giả của bạn thực sự đang thiếu điều gì mà những cuốn sách khác chưa nói tới, nói chưa đủ sâu hoặc vẫn đang né tránh?
Đây là câu hỏi khó nhất, nhưng cũng là câu hỏi có khả năng mở ra khoảng trống cho cuốn sách của bạn. Để trả lời nó, bạn cần đứng đủ gần độc giả: trò chuyện với họ, lắng nghe những câu hỏi được lặp lại, nhận diện những nỗi ngại ngần họ chưa nói ra và quan sát khoảng cách giữa điều họ biết với điều họ có thể thực sự làm.
Đọc thêm bài viết:
Đó cũng là tinh thần Reader-Centric mà mình vẫn thường nhắc đến trong hành trình xây dựng một cuốn sách tạo sự chuyển hóa. Reader-Centric không có nghĩa là tác giả chạy theo mọi mong muốn của thị trường. Nó có nghĩa là tác giả hiểu sâu trải nghiệm hiện tại của độc giả, đồng thời biết mình có thể giúp họ dịch chuyển tới đâu bằng tri thức, trải nghiệm và góc nhìn riêng của mình.
Cuốn sách vì thế không bắt đầu từ kệ bestseller. Nó bắt đầu từ điểm giao giữa hai thế giới: điều độc giả thực sự cần và điều chỉ bạn mới có thể nói bằng trải nghiệm, chuyên môn và hệ giá trị của mình. Hãy bắt đầu từ hai câu hỏi nền tảng hơn: “Độc giả của mình đang thực sự thiếu điều gì?” và “Mình có điều gì cần nói với họ?”.
Khi hai câu trả lời ấy đủ thật, đủ sâu và gặp được nhau, sự khác biệt sẽ tự xuất hiện. Không phải như một lớp trang trí bên ngoài, mà như hệ quả tự nhiên của một cuốn sách được xây dựng từ đúng gốc rễ.
Còn ý tưởng cuốn sách bạn đang ấp ủ thì sao? Nó được sinh ra từ góc nhìn riêng của bạn và sự thấu hiểu dành cho độc giả, hay vẫn đang bắt đầu từ một cuốn sách mà bạn ngưỡng mộ?
Nếu bạn đang muốn trang bị thêm trục tư duy vững vàng hành trình viết cuốn sách của mình, bạn có thể đăng ký chương trình Book Thinking của mình. Đây là hệ thống các bài viết được thiết kế theo lộ trình tư duy hoàn chỉnh với những công cụ để bạn có thể thực hành và thực sự ứng dụng đóng gói tri thức cho riêng mình.