Năm 2000, khi mình 9 tuổi, chương trình thời sự bắt đầu đưa tin về vụ kiện cá tra, cá basa của Việt Nam tại Mỹ. Vụ kiện ấy sau này được gọi bằng một cái tên rất đặc biệt: “Cuộc chiến cá da trơn”.
Một cô bé 9 tuổi lúc đó chưa biết gì về chống bán phá giá, về thương mại quốc tế hay những cuộc đàm phán kéo dài nhiều năm. Nhưng qua những dòng tường thuật, cô vẫn cảm được có điều gì đó rất lớn đang diễn ra. Đó không chỉ là chuyện của một con cá. Đó là chuyện của người nông dân, của những doanh nghiệp đầu tiên đem sản vật vùng sông nước bước ra thế giới, của một ngành hàng còn non trẻ đã phải học luật chơi khắc nghiệt của thị trường toàn cầu.
Hơn hai mươi năm sau, cô bé ấy ngồi trước màn hình, lần đầu gặp người phụ nữ được gọi là “Nữ hoàng cá tra Việt Nam” - cô Trương Thị Lệ Khanh, người sáng lập Vĩnh Hoàn. Đề bài lúc đó rất rõ ràng: làm một cuốn tự truyện doanh nhân. Nhưng cuối cùng, cuốn sách ấy lại được viết thành một chuỗi những lá thư.
Mình kể lại câu chuyện này không chỉ vì đây là một dự án đáng nhớ. Mà vì đề xuất của team đổi từ “tự truyện” sang concept “thư” đã giúp mình nhận ra một điều quan trọng về nghề làm sách: hình thức của cuốn sách không phải lớp vỏ bọc bên ngoài nội dung. Hình thức quyết định độc giả sẽ cảm nhận nội dung ấy theo cách nào. Cùng một hành trình, kể theo cột mốc thì người đọc thấy thành tựu. Kể bằng thư thì người đọc thấy những mối quan hệ đã làm nên thành tựu ấy.
Trong bài này, mình muốn cùng bạn đi qua ba điều: vì sao hình thức thư lại có sức chạm sâu sắc đến vậy, những cuốn sách nổi tiếng nào đã đi trước trên con đường này, và nếu bạn muốn viết cuốn sách của mình với concept bức thư, bạn có thể bắt đầu từ đâu.
Khi cuốn sách có một người nhận
Sách thư là những cuốn sách phi hư cấu mà mỗi chương, hoặc cả cuốn, được viết như một lá thư gửi tới một người cụ thể. Độc giả không phải người nhận trực tiếp. Họ giống như người đứng phía sau, đứng bên cạnh người nhận. Chính vị trí “đọc qua vai” này tạo nên một trải nghiệm đọc rất khác. Khi một cuốn sách nói thẳng với bạn, bạn có xu hướng phòng thủ: tác giả này là ai mà khuyên mình? Nhưng khi bạn đọc một lá thư gửi cho người khác, bạn được đặt vào vị trí của người chứng kiến. Bạn không bị thuyết phục, bạn được tin tưởng để nhìn thấy một điều riêng tư. Và chính sự tin tưởng ấy khiến người đọc mở lòng hơn.
Sau nhiều năm làm sách, mình nhận ra Concept thư làm được ba điều mà một chương sách thông thường rất khó làm.
Thứ nhất, thư buộc tác giả trả lời câu hỏi “mình đang viết cho ai” ở từng trang.
Khi viết một chương sách, chúng mình rất dễ viết cho “mọi người”. Ai cũng có thể đọc, nên câu chữ trở nên an toàn, chung chung, và mất dần cá tính. Như mình vẫn hay nói với các tác giả: sách dành cho tất cả là sách không dành cho ai.
Còn khi viết thư, bạn không thể đặt bút nếu chưa biết người nhận là ai. Lời gọi đầu thư đã là một lựa chọn: “Ba Má thân thương”, “Gửi các bạn trẻ mới vào nghề”, hay “Gửi người khách hàng đầu tiên đã tin chúng tôi”. Mỗi lời gọi kéo theo một cách xưng hô, một mức độ thân mật, một lượng thông tin cần giải thích. Kurt Vonnegut - tác giả sách người Mỹ từng khuyên người viết hãy viết để làm hài lòng chỉ một người. Format thư biến lời khuyên đó thành một cấu trúc bắt buộc.
Nói cách khác, Reader Centric không còn là một nguyên tắc chung chung cho cả cuốn sách, mà được thực hành ở từng chương, từng đoạn.
Thứ hai, thư giúp giọng văn tự nhiên và nhẹ nhàng hơn.
Italo Calvino từng xem “sự nhẹ nhàng” là một phẩm chất văn chương cần mang theo vào thiên niên kỷ mới. Nhẹ nhàng không có nghĩa là hời hợt. Đó là khả năng chạm vào những vấn đề nặng nề mà không đè bẹp khả năng tiếp nhận của người đọc. Có những chủ đề, nếu viết bằng giọng phân tích nghiêm trọng, người ta sẽ né tránh. Nhưng khi được kể trong một lá thư, chúng trở nên dễ tiếp nhận hơn.
Lý do nằm ở bản chất của thư. Chúng mình viết thư cho người thân bằng giọng của chính mình, không phải giọng của một chuyên gia trên bục giảng. Sự chân thật sẽ giúp nội dung dễ đi vào lòng người đọc hơn và dẫn dắt suy tư, chiêm nghiệm được xa hơn.
Thứ ba, thư biến độc thoại thành đối thoại.
Trong một cuốn tự truyện thông thường, nhân vật chính thường đứng một mình trên sân khấu, kể về những gì mình đã làm được. Dù tác giả khiêm tốn đến đâu, cấu trúc ấy vẫn đặt “tôi” vào trung tâm. Trong một lá thư, luôn có hai người: người viết và người được nhớ đến. Ngay cả khi người viết kể về thành công của mình, lá thư vẫn ngầm nói rằng: thành công này không phải của riêng tôi.
Với những tác giả mà giá trị cốt lõi là lòng biết ơn, sự khiêm nhường hay tinh thần cộng đồng, đây là điểm khác biệt quyết định. Format thư cho phép họ kể về hành trình của mình mà không phải “tự khen”.
Và còn một lý do rất thực tế nữa: rào cản tâm lý. Rất nhiều chuyên gia mình gặp nói rằng họ “không biết viết sách”. Nhưng chưa ai nói với mình rằng họ không biết viết thư. “Viết một cuốn sách” nghe như một công trình lớn, đòi hỏi kế hoạch, cấu trúc, kỹ năng. “Viết một lá thư” nghe như một việc có thể làm ngay tối nay. Nó dễ dàng hơn để bất kì ai cũng có thể bắt đầu.
Những lá thư đã trở thành sách
Hình thức thư không phải phát kiến mới. Nhiều cuốn sách được đọc qua nhiều thế hệ đã ra đời theo cách này. Mình chọn ra bốn trường hợp, mỗi trường hợp đại diện cho một cách sử dụng thư khác nhau, để bạn thấy rằng không có một công thức duy nhất.
Rilke và lá thư gửi một người chưa từng gặp
Năm 1903, một học viên trường sĩ quan 19 tuổi tên Franz Xaver Kappus gửi thơ của mình cho Rainer Maria Rilke, xin lời nhận xét. Rilke hồi âm. Trong 5 năm sau đó, ông gửi cho Kappus 10 lá thư, dù hai người chưa từng gặp mặt. Năm 1929, Kappus xuất bản những lá thư ấy thành Thư gửi nhà thơ trẻ, và cuốn sách nhỏ này đến nay vẫn được đọc khắp thế giới.
Điều thú vị là Rilke không hề viết để xuất bản. Ông chỉ trả lời những câu hỏi rất cụ thể của một người trẻ đang hoang mang: mình có nên làm thơ không, làm sao để biết mình có tài, nên đối diện với cô đơn thế nào. Nhưng chính vì trả lời một người thật với những băn khoăn thật, những lá thư ấy lại chạm tới hàng triệu người trẻ khác có cùng băn khoăn. Câu trả lời càng riêng, nó càng phổ quát.
Maryanne Wolf, nhà khoa học thần kinh nghiên cứu về bộ não đọc, từng viết rằng điều chạm đến bà nhiều nhất ở những lá thư ấy không phải ngôn ngữ trữ tình, mà là lòng tử tế trọn vẹn của Rilke với một người ông chưa từng gặp. Bà tin rằng cả hai người đều đã thay đổi qua những trao đổi đó.
Chúng ta thường nghĩ viết sách là truyền đạt những gì mình đã biết, một dòng chảy một chiều từ tác giả đến độc giả. Nhưng khi viết cho một người cụ thể, bạn buộc phải nghĩ lại điều mình biết qua đôi mắt của họ. Và trong quá trình đó, chính bạn cũng hiểu sâu sắc hơn điều mình đang nói.
Bài học cho tác giả: Nếu bạn muốn truyền lại những gì mình đã học được cho thế hệ sau, hãy hình dung một người trẻ cụ thể đang đứng ở vị trí bạn từng đứng, và viết cho họ.
Đọc thêm bài viết:
Warren Buffett và hai người chị em
Mỗi năm, Warren Buffett viết một lá thư gửi cổ đông Berkshire Hathaway. Ông từng chia sẻ rằng khi viết, ông tưởng tượng mình đang viết cho hai chị em gái Doris và Bertie, những người thông minh nhưng không theo dõi sát chuyện tài chính. Vì thế, những lá thư của ông rõ ràng, dí dỏm và không khoe thuật ngữ.
Hãy dừng lại một chút ở lựa chọn này. Cổ đông của Berkshire Hathaway bao gồm cả những nhà đầu tư chuyên nghiệp hàng đầu thế giới. Buffett hoàn toàn có thể viết cho họ bằng ngôn ngữ chuyên môn. Nhưng ông chọn viết cho hai người chị em gái. Kết quả là những lá thư vừa đủ dễ hiểu cho người mới, vừa đủ sâu sắc để giới chuyên môn chờ đọc mỗi năm. Khi bạn viết cho một người cụ thể, bạn không làm hẹp độc giả của mình mà bạn đang làm rõ giọng nói của mình dành cho ai.
Qua nhiều thập kỷ, những lá thư ấy được tuyển chọn và biên tập thành The Essays of Warren Buffett. Buffett chưa bao giờ ngồi xuống để “viết một cuốn sách về đầu tư”. Ông chỉ viết thư, đều đặn, cho những người cụ thể. Cuốn sách là kết quả tự nhiên của sự tích luỹ.
Bài học cho tác giả: nếu bạn đang viết newsletter, thư khách hàng hay thư nội bộ, có thể bạn đã viết cuốn sách của mình mà chưa nhận ra. Điều còn thiếu chỉ là một lần ngồi xuống, đọc lại kho lưu trữ và tìm ra sợi chỉ xuyên suốt.
Maryanne Wolf và “người đọc thân mến”
Khi viết Reader, Come Home - cuốn sách về việc bộ não đọc đang thay đổi trong thời đại số - Maryanne Wolf hoàn toàn có thể chọn cấu trúc quen thuộc của một công trình khoa học phổ thông: vấn đề, nghiên cứu, kết luận. Nhưng bà viết cả cuốn thành những lá thư gửi “người đọc thân mến”.
Bà giải thích rằng thư mời gọi một khoảng lặng của tâm trí, nơi tác giả và người đọc có thể cùng nhau suy nghĩ. Lựa chọn này không ngẫu nhiên. Cuốn sách nói về việc con người đang mất dần khả năng đọc sâu và chiêm nghiệm. Nếu viết nó bằng giọng vội vã, đầy số liệu, bà sẽ tự mâu thuẫn với chính thông điệp của mình. Hình thức thư, chậm rãi và riêng tư, trở thành minh hoạ sống cho điều bà muốn nói.
Đây là một tầng sâu hơn của việc chọn hình thức: hình thức tốt nhất là hình thức thể hiện chính thông điệp. Một cuốn sách về sự kiên nhẫn không nên được viết vội. Một cuốn sách về lòng biết ơn nên được viết theo cách khiến người đọc cảm nhận được lòng biết ơn, không chỉ đọc về nó.
Bài học cho tác giả: thư có thể làm một chủ đề chuyên môn trở nên gần gũi mà không mất chiều sâu. Nếu bạn là chuyên gia trong một lĩnh vực phức tạp, thư là cách để mời độc giả vào một cuộc trò chuyện thay vì một bài giảng.
Gửi những trái tim chảy cùng dòng Mekong
Và giờ, mình quay lại với buổi gặp cô Lệ Khanh.
Trước buổi gặp, trong đầu mình là hình ảnh một nữ doanh nhân đã dẫn dắt Vĩnh Hoàn từ một xưởng cá nhỏ thành một tập đoàn hàng nghìn nhân sự, một trong những doanh nghiệp tiêu biểu của ngành cá tra Việt Nam. Nhưng người phụ nữ xuất hiện trên màn hình hôm đó lại rất giản dị. Cô nói chuyện chân thành, điềm tĩnh, không cố tạo cảm giác vĩ đại về mình.
Ngay cả khi kể về những lần Vĩnh Hoàn đi qua thử thách sống còn, điều mình cảm nhận rõ nhất không phải là sự tự hào theo nghĩa phô trương, mà là lòng biết ơn. Biết ơn vùng đất đã nuôi mình. Biết ơn con cá đã mở ra một đời sống mới. Biết ơn những người đồng hành. Biết ơn cả những thử thách đã buộc mình phải lớn lên.
Đó là lúc mình thấy một độ vênh. Đề bài ban đầu là một cuốn tự truyện theo các cột mốc - “tôi đã đi qua những gì”. Đây là cách làm phổ biến nhất của sách doanh nhân, và nó không sai. Nhưng nó không khớp với con người đang ngồi trước mặt mình. Tinh thần câu chuyện của cô không phải “tôi đã làm được”, mà là “chúng tôi đã cùng nhau đi như thế nào”. Nếu giữ format cũ, chúng mình sẽ vô tình đặt cô đứng một mình trên sân khấu, điều mà chính cô không muốn. Đây là khoảnh khắc mà người làm sách phải lựa chọn: làm đúng đề bài, hay giải đúng đề bài. Đề bài là “một cuốn tự truyện”. Nhưng mục đích thật sự phía sau đề bài là lưu giữ và truyền lại tinh thần của một người, một doanh nghiệp, một ngành hàng. Nếu hình thức làm sai lệch tinh thần ấy, cuốn sách có thể hoàn thành nhưng không chạm được tới ai.
Vì vậy, team RIO Publishing Agency đã mạnh dạn đề xuất một hướng khác. Cuốn sách được nhìn như một dòng chảy: bắt đầu từ vùng đất Mekong, đi qua những mạch nước nhỏ của niềm tin vào chính mình, qua những nhánh hợp lưu của người đồng hành, qua lớp phù sa âm thầm của hệ thống và cộng đồng, qua những mùa nước lớn, nước ròng của khủng hoảng, rồi cuối cùng đổ ra biển lớn như cách một doanh nghiệp Việt Nam mang sản vật quê hương bước vào thị trường toàn cầu.
Hình ảnh dòng chảy không chỉ đẹp. Nó còn giải quyết một vấn đề cấu trúc. Một dòng sông có thượng nguồn, có những nhánh nhập vào, có mùa lũ mùa cạn, có cửa biển. Mỗi chặng của dòng chảy tương ứng với một giai đoạn trong hành trình, nhưng không bị trói buộc bởi trình tự năm tháng. Người đọc không đi qua một bảng niên biểu, mà đi qua những tầng ý nghĩa. Trên dòng chảy ấy, mỗi chặng là một lá thư. Có lá thư gửi làng xóm Long Bình, nơi vun đắp tuổi thơ và những giá trị đầu đời. Có lá thư gửi Ba Má, những người gieo mầm lòng biết ơn. Có lá thư gửi những mái trường, những người đồng hành đầu tiên, đội ngũ đã cùng cô làm nên Vĩnh Hoàn, những khách hàng đầu tiên đã tin tưởng thủy sản Việt Nam, những người nông dân bên dòng Mekong, và cả thế hệ tương lai của ngành cá.
Nếu nhìn kỹ danh sách người nhận, bạn sẽ thấy nó chính là bản đồ hệ sinh thái đã nuôi dưỡng một doanh nghiệp: gia đình, quê hương, giáo dục, đồng nghiệp, khách hàng, cộng đồng, thế hệ kế tiếp. Mỗi lá thư là một lời ghi nhận rằng không ai đi một mình.
Chúng mình chọn thư vì ba lý do. Thư đủ riêng tư để giữ được sự chân thành của ký ức. Thư đủ mở để một câu chuyện cá nhân chạm tới nhiều lớp độc giả khác nhau. Và quan trọng nhất, trong thư, nhân vật không đứng một mình nói về thành tựu, mà đang đối thoại với những người đã góp dòng vào hành trình ấy. Một bức thư không chỉ kể lại sự kiện. Nó luôn mang theo một người nhận, một mối quan hệ, một tầng cảm xúc và một lý do để được viết ra.
Cuốn sách sau đó được phát triển thành hai phiên bản Việt và Anh, gửi tới đội ngũ Vĩnh Hoàn và các khách hàng, đối tác quốc tế.
Đọc thêm bài viết:
Năm bước viết cuốn sách của bạn dưới dạng thư
Nhìn lại bốn trường hợp, bạn sẽ thấy điểm chung của chúng không nằm ở việc “dùng thư” làm hình thức, mà ở chỗ hình thức bức thư phục vụ đúng tinh thần của từng cuốn sách. Rilke cần sự riêng tư để nói về nội tâm. Buffett cần sự rõ ràng để nói về đầu tư. Wolf cần sự chậm rãi để nói về đọc sâu. Cô Lệ Khanh cần sự đối thoại để nói về lòng biết ơn. Hình thức không đứng riêng, nó là một phần của thông điệp.
Một nhà tư vấn, một bác sĩ, một giáo viên hay một người sáng lập doanh nghiệp nhỏ đều có những người đã góp dòng vào hành trình của mình. Dưới đây là cách chúng mình triển khai, và bạn có thể điều chỉnh cho phù hợp với cuốn sách của mình.
Bước 1 - Kiểm tra độ phù hợp.
Không phải cuốn sách nào cũng nên là thư. Trước khi bị cuốn theo vẻ đẹp của hình thức này, hãy tự hỏi ba câu: Câu chuyện của mình có những người nhận thật không? Có mối quan hệ thật nào đáng được viết ra không? Tinh thần chủ đạo của cuốn sách là đối thoại, biết ơn hay truyền lại?
Nếu cả ba câu trả lời đều là “có”, thư sẽ là một lựa chọn mạnh. Còn nếu bạn đang viết một cẩm nang quy trình mà độc giả cần tra cứu nhanh, cấu trúc logic theo chủ đề sẽ phục vụ họ tốt hơn. Một độc giả đang tìm cách xử lý một vấn đề cụ thể sẽ không muốn đọc hết một lá thư để tìm ra câu trả lời. Chọn hình thức là chọn trải nghiệm cho độc giả, không phải chọn cái mình thích.
Bước 2 - Chọn mô hình.
Quay lại 4 mô hình ở trên và tự hỏi: cuốn sách của mình gần với mô hình nào nhất?
Nếu bạn muốn truyền lại triết lý nghề cho thế hệ sau, hãy thử một người nhận xuyên suốt. Một người nhận giúp cuốn sách có sự nhất quán và sâu lắng, nhưng đòi hỏi bạn giữ được mạch cảm xúc qua nhiều chương. Nếu hành trình của bạn được làm nên bởi nhiều người, hãy để mỗi chương là một người nhận. Mô hình này giúp cuốn sách phong phú, nhưng bạn cần một xương sống đủ mạnh để các lá thư không rời rạc. Nếu bạn đã viết newsletter vài năm, hãy mở kho lưu trữ ra xem, có thể nguyên liệu đã sẵn ở đó. Và nếu khách hàng thường hỏi bạn những câu giống nhau, hãy thử mô hình thư hồi đáp.
Bước 3 - Dựng xương sống trước, viết thư sau.
Đây là bài học lớn nhất mình rút ra từ dự án Vĩnh Hoàn. Thư là giọng kể, còn dòng chảy mới là xương sống.
Rất nhiều tác giả khi nghe về format thư sẽ hào hứng viết ngay lá thư đầu tiên. Đó là một khởi đầu tốt để tìm cảm hứng. Nhưng nếu chỉ có thư mà không có xương sống, cuốn sách sẽ thành một tập tâm sự rời rạc. Mỗi lá thư có thể rất cảm động, nhưng độc giả đọc xong không biết mình vừa đi qua hành trình gì.
Xương sống là câu trả lời cho câu hỏi: độc giả sẽ đi từ đâu đến đâu khi đọc hết cuốn sách? Với cuốn sách của cô Lệ Khanh, đó là hành trình từ thượng nguồn ra biển lớn, từ một vùng đất nhỏ đến thị trường toàn cầu. Hãy sắp các lá thư theo mạch ý nghĩa mà bạn muốn độc giả đi qua, không phải theo mức độ quan trọng của người nhận hay theo trình tự thời gian.
Bước 4 - Lập bản đồ người nhận.
Với mỗi lá thư, hãy trả lời 5 câu hỏi:
Lá thư này gửi ai?
Mối quan hệ giữa bạn và người ấy là gì?
Điều gì bạn chưa từng nói ra với họ?
Giá trị hay bài học nào bạn muốn trao lại qua lá thư này?
Độc giả, người đang đọc qua vai người nhận, sẽ nhận được gì?
Bốn câu đầu giúp lá thư có chất liệu thật và cảm xúc thật. Câu thứ ba, “điều chưa từng nói ra”, đặc biệt quan trọng, vì đó thường là nơi chứa đựng những chi tiết đắt giá nhất của cả cuốn sách.
Nhưng câu hỏi cuối cùng mới là câu quyết định. Đó là câu dễ bị bỏ quên nhất, vì khi đang viết cho một người thân yêu, chúng mình rất dễ quên rằng còn một người khác đang đọc. Câu hỏi này là ranh giới giữa một trang sách và một trang nhật ký. Nhật ký chỉ cần người viết hiểu. Sách cần độc giả mang được điều gì đó về cho cuộc đời của chính họ.
Bước 5 - Viết từng lá thư theo một khung chung.
Một lá thư hiệu quả thường đi qua 5 nhịp: lời gọi người nhận, một ký ức hoặc khung cảnh cụ thể, điều bạn muốn nói, giá trị rút ra, và lời gửi gắm.
Thứ tự này có lý do của nó. Lời gọi xác lập mối quan hệ. Khung cảnh cụ thể kéo độc giả vào câu chuyện trước khi bạn nói điều gì quan trọng, giống như cách chúng mình thường kể “hôm ấy...” trước khi nói “con nhận ra...”. Điều muốn nói và giá trị rút ra là phần cốt lõi. Lời gửi gắm mở ra phía trước, để lá thư không khép lại trong hoài niệm.
Lặp lại khung mở đầu và kết thúc ở mọi lá thư sẽ tạo cho cuốn sách một nhịp điệu, gần như một nghi thức. Độc giả sẽ dần quen với nhịp ấy và cảm thấy được dẫn dắt, dù mỗi lá thư gửi cho một người khác nhau.
Nếu bạn đang bí ý tưởng, hãy thử câu hỏi mà chúng mình dùng khi khai thác chất liệu với tác giả. Thay vì hỏi “Giai đoạn đó diễn ra thế nào?”, hãy hỏi: “Nếu được viết cho người ấy một lá thư, bạn muốn nói điều gì?”
Câu hỏi đầu mở ra sự kiện: năm nào, ở đâu, chuyện gì xảy ra. Người trả lời sẽ kể như một bản báo cáo. Câu hỏi sau mở ra cảm xúc, chi tiết và những điều người kể chưa từng nói thành lời. Khi được hỏi “muốn nói gì với Ba”, người ta không còn liệt kê sự kiện nữa, mà bắt đầu kể về một buổi chiều, một câu nói, một ánh mắt. Đó chính là chất liệu làm nên một cuốn sách có hồn.
Đọc thêm bài viết:
Những lưu ý để lá thư không thành nhật ký riêng
Concept bức thư có sức mạnh lớn, và cũng vì vậy mà nó có những cái bẫy riêng. Đây là năm điều mình luôn lưu ý.
Người nhận đã biết bối cảnh, nhưng độc giả thì chưa
Khi viết cho Ba Má, bạn sẽ có xu hướng bỏ qua bối cảnh vì Ba Má đã sống cùng bạn qua những năm ấy. Viết “hồi đó nhà mình khó khăn lắm” là đủ với Ba Má, nhưng độc giả sẽ không hình dung được khó khăn ấy là gì. Hãy lồng bối cảnh vào lời thư một cách tự nhiên, như thể bạn đang nhắc lại cho người nhận nhớ, kiểu như “Ba còn nhớ năm 2003, khi tin Mỹ áp thuế về tới xưởng...”. Người nhận thấy được nhắc lại kỷ niệm, độc giả thấy được thông tin. Một câu, hai tầng nghĩa.
Đa dạng thông điệp
Lòng biết ơn là tinh thần chung, nhưng nếu lá thư nào cũng kết thúc bằng “cảm ơn”, độc giả sẽ thấy lặp lại ngay từ lá thư thứ ba. Mỗi lá thư cần mang một giá trị riêng. Lá thư gửi Ba Má có thể là về sự chính trực. Lá thư gửi khách hàng đầu tiên có thể là về niềm tin. Lá thư gửi đội ngũ có thể là về sự bền bỉ. Khi mỗi lá thư có một giá trị riêng, cả cuốn sách trở thành một hệ giá trị hoàn chỉnh, và độc giả có thể nhìn thấy linh hồn của tác giả qua tổng thể đó.
Chi tiết thật luôn có sức mạnh
“Con rất biết ơn Má” khó chạm bằng “Con vẫn nhớ chiếc nón lá Má để quên ở bến đò sáng hôm ấy”. Câu đầu nói với độc giả rằng tác giả có cảm xúc. Câu sau khiến độc giả tự cảm thấy cảm xúc ấy. Thư rất dễ trượt sang sến nếu chỉ có tính từ mà thiếu khung cảnh. Khi biên tập, hãy gạch chân mọi tính từ cảm xúc và tự hỏi: có chi tiết nào có thể thay thế cho tính từ này không?
Chú ý giọng điệu
Đây là thách thức riêng của tiếng Việt mà sách thư tiếng Anh không gặp. Với Ba Má, bạn xưng con. Với các bạn trẻ, bạn có thể xưng cô, chú hay anh chị. Với đối tác, bạn xưng tôi. Mỗi cách xưng hô kéo theo một sắc thái khác nhau. Nhưng độc giả vẫn phải nhận ra đó là cùng một con người đang viết: cùng cách nhìn, cùng hệ giá trị, cùng nhịp văn. Nếu cuốn sách có bản tiếng Anh, sự khác biệt về xưng hô sẽ biến mất, nên giọng văn càng phải nhất quán.
Hãy tôn trọng người nhận, và đừng để độc giả đứng ngoài.
Nếu viết về những người còn sống, hãy xin phép họ, đặc biệt khi lá thư chạm vào những chuyện riêng tư. Một cuốn sách về lòng biết ơn không nên làm tổn thương chính những người được biết ơn.
Và hãy có ít nhất một lá thư, thường là lá đầu tiên hoặc lá cuối cùng, gửi thẳng tới độc giả hoặc thế hệ tương lai. Sau nhiều lá thư “đọc qua vai”, độc giả cần một khoảnh khắc được nhìn thẳng vào mắt, để biết rằng cuốn sách này cũng dành cho họ. Trong cuốn sách của cô Lệ Khanh, lá thư gửi thế hệ tương lai của ngành cá làm đúng vai trò đó: nó biến một câu chuyện về quá khứ thành một lời trao truyền cho phía trước.
Lá thư đầu tiên của bạn
Có những ký ức tưởng đã nằm yên ở đâu đó rất xa, như bản tin thời sự năm mình 9 tuổi. Rồi một ngày, nó được nối dài qua một cuốn sách. Mình tin mỗi chúng mình đều có những người như vậy, những người đã âm thầm góp dòng vào hành trình mà chúng mình chưa từng có dịp nói lời trọn vẹn.
Cuốn sách của bạn không nhất thiết phải bắt đầu từ một mục lục. Nó có thể bắt đầu từ một người nhận. Và đôi khi, điều khó nhất khi viết sách không phải là tìm ra điều để nói, mà là tìm ra người để nói cùng.
Nếu muốn thử, đây là checklist cho tuần này:
Liệt kê người, nơi chốn hoặc giai đoạn đã góp dòng vào hành trình chuyên môn của bạn
Với mỗi người, viết một dòng về điều bạn chưa từng nói ra
Chọn một người và viết cho họ một lá thư khoảng 500 từ
Đọc lại và tự hỏi: một độc giả đọc qua vai người nhận sẽ nhận được gì?
Và một câu hỏi để bạn mang theo: nếu cuốn sách của bạn là một chuỗi thư, lá thư đầu tiên bạn sẽ gửi cho ai?