“Nếu em chỉ viết cho một nhóm độc giả nhỏ như vậy, liệu sách có ít người đọc không?”
Đây là câu hỏi mình nghe khá thường xuyên từ các tác giả khi bắt đầu định hình cuốn sách của mình. Đôi khi nó được nói ra rất trực tiếp. Đôi khi nó ẩn sau những lựa chọn có vẻ hợp lý: mở rộng nhóm độc giả mục tiêu thêm một chút, làm tiêu đề bao quát hơn một chút, thêm vài chương để “ai đọc cũng thấy có phần dành cho mình”.
Mình hiểu nỗi sợ đó. Khi viết sách, nhất là sách phi hư cấu, tác giả thường không chỉ viết vì muốn có một cuốn sách mang tên mình. Phía sau bản thảo là nhiều năm kinh nghiệm, đúc rút tri thức, quan sát, va vấp, là những bài học đã được tích lũy qua công việc và đời sống. Một cách tự nhiên, chúng ta đều muốn những điều ấy có ích cho nhiều người. Chúng ta muốn cuốn sách đi xa, được đón nhận, không bị giới hạn trong một nhóm độc giả quá nhỏ. Vì vậy, ta thường nghĩ: cuốn sách càng dành cho nhiều người, cơ hội thành công càng lớn.
Nhưng trong thực tế xuất bản, điều này không phải lúc nào cũng đúng.
Một cuốn sách cố gắng nói với tất cả mọi người rất dễ trở thành một mũi khoan cùn. Đầu mũi quá rộng, lực bị phân tán, bề mặt tiếp xúc thì lớn nhưng điểm xuyên phá lại không rõ. Nó có thể làm người cầm khoan cảm thấy mình đang rất nỗ lực. Nhưng sau tất cả, nó chỉ làm trầy bề mặt mà không thật sự đi sâu vào đâu.
Micro-niche hay ngách siêu nhỏ không nên được hiểu đơn giản là “chọn một thị trường bé hơn”. Với tác giả sách phi hư cấu, micro-niche là điểm xuyên phá chiến lược của cuốn sách. Không phải quyết định marketing sau khi viết xong mà là quyết định sản phẩm ngay từ đầu. Nó quyết định bạn viết cho ai, dùng ngôn ngữ nào, kể ví dụ gì, hứa hẹn biến đổi nào, và bố trí cấu trúc ra sao. Bài viết hôm nay, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu về chiến lược micro-niche cho tác giả sách phi hư cấu.
Tảng đá lớn — Thị trường nonfiction đang quá ồn ào
Sự thực là trước mặt mỗi tác giả hôm nay tồn tại một tảng đá lớn.
Đó không chỉ là tảng đá của việc viết một bản thảo dài hàng trăm trang. Không chỉ là thử thách của kỷ luật, cấu trúc, giọng văn hay kiến thức chuyên môn. Trước khi cuốn sách của bạn có thể đến được với độc giả, nó phải đi qua một tảng đá khác cứng, dày và ồn ào hơn rất nhiều - đó là thị trường tri thức.
Ngày nay, tác giả không chỉ cạnh tranh với những cuốn sách cùng chủ đề trên kệ. Cuốn sách của bạn còn đứng cạnh các bài viết miễn phí trên mạng xã hội, video ngắn vài chục giây, podcast dài hàng giờ, newsletter gửi đều đặn mỗi tuần, khóa học online, nội dung được AI tạo ra tức thì, và vô số lời khuyên được đóng gói dưới dạng “5 bước”, “7 bí quyết”, “10 cách để thành công”.
Dữ liệu ngành phản chiếu rõ áp lực này. Theo báo cáo của NielsenIQ BookData, tại Anh năm 2025, doanh số sách phi hư cấu tổng thể giảm khoảng 6% xuống còn £791 triệu — mức thấp nhất kể từ năm 2014. Trong đó, nhóm sách phi hư cấu thương mại giảm 8,4% về số lượng, với 14 trên 18 tiểu mục bị co lại. Nhưng đây chính là điểm nghịch lý bắt đầu.
Nhóm tác giả Brynjolfsson, Hu và Smith (2003) khi nghiên cứu thị trường sách trực tuyến đã phát hiện: giá trị mà người đọc nhận được từ việc tìm thấy đúng cuốn sách phù hợp với nhu cầu của mình lớn hơn khoảng mười lần so với lợi ích đến từ việc giá sách rẻ hơn. Điều này có nghĩa là khi độc giả tìm thấy đúng cuốn sách phù hợp với vấn đề rất riêng của mình, giá trị được tạo ra không chỉ đến từ chi phí thấp hơn, mà từ độ phù hợp sâu hơn.
Trong một bối cảnh như vậy, cuốn sách càng chung chung càng khó được nhớ đến. Độc giả ngày nay không thiếu thông tin. Thay vào đó, trong nhiều trường hợp, họ đang bị bao vây bởi thông tin. Câu hỏi của họ không còn là “tôi có thể tìm thấy kiến thức này ở đâu?”, mà là “giữa quá nhiều lựa chọn, điều gì thật sự dành cho tôi, đáng để tôi dừng lại, tin tưởng và đi cùng đến cuối?”
Đây là điểm mấu chốt cho tác giả: sự rõ ràng không chỉ là một lựa chọn cho hoạt động truyền thông, nó là một quyết định chiến lược trong quá trình hình thành cuốn sách.
Mũi khoan cùn - Sai lầm của những cuốn sách viết cho “tất cả mọi người”
Một mũi khoan cùn không thiếu lực. Nó thiếu điểm nhọn.
Một tác giả viết trong mơ hồ cũng vậy. Họ có thể có rất nhiều tri thức, rất nhiều trải nghiệm, rất nhiều tâm huyết. Nhưng nếu không biết mình đang khoan vào đâu, mọi nỗ lực viết sẽ bị phân tán. Và đôi khi, điều khiến một cuốn sách chưa đủ sắc không phải là tác giả chưa đủ giỏi, vấn đề nằm ở chỗ cuốn sách chưa có một điểm xuyên phá rõ ràng. Có 3 điểm sẽ giúp chúng ta nhận diện về một mũi khoan cùn:
Biểu hiện 1: Độc giả quá rộng
Khi một tác giả nói: “Cuốn sách này dành cho tất cả những ai muốn phát triển bản thân”, nghe qua có vẻ rất hấp dẫn. Ai mà không muốn phát triển bản thân? Nhưng chính vì câu ấy đúng với quá nhiều người, nó lại không đủ chạm tới một ai cụ thể.
“Tất cả những ai muốn phát triển bản thân” có thể là một sinh viên năm cuối đang hoang mang trước lựa chọn nghề nghiệp, hoặc là một người mẹ sau sinh đang muốn tìm lại bản thân, hoặc là một nhà quản lý mới được thăng chức đang lần đầu đối diện với áp lực dẫn dắt đội nhóm. Những con người này đều muốn phát triển, nhưng họ không cùng một nỗi đau, không cùng một bối cảnh, không cùng một ngôn ngữ, và không cần cùng một hành trình chuyển hóa.
Nếu tác giả cố gắng viết cho tất cả họ cùng lúc, cuốn sách sẽ rất dễ bị kéo về phần trung bình an toàn nhất. Những lời khuyên phải đủ chung để ai cũng thấy có lý. Kết quả là cuốn sách có thể đúng, nhưng nhạt nhoà. Có thể hữu ích, nhưng không cấp thiết. Có thể được độc giả gật đầu, nhưng không khiến họ dừng lại, gạch chân, suy nghĩ, và hành động.
Biểu hiện 2: Vấn đề quá chung
Sách phi hư cấu thường bắt đầu từ một vấn đề. Không nhất thiết lúc nào cũng là một nỗi đau lớn, nhưng phải là một điểm mắc kẹt đủ rõ. Nếu vấn đề trong cuốn sách quá chung, độc giả sẽ không cảm thấy sự cấp thiết. Họ có thể đồng ý với thông điệp của tác giả, nhưng không thấy lý do để dành thời gian, tiền bạc và sự chú ý cho cả một cuốn sách.
Không phải “làm sao để sống tốt hơn?” mà có thể là “làm sao để không đánh mất mình trong giai đoạn lần đầu làm mẹ?”
Không phải “làm sao để lãnh đạo hiệu quả hơn?” mà có thể là “làm sao để một người vừa được thăng chức quản lý có thể dẫn dắt những đồng nghiệp cũ mà không đánh mất sự tin tưởng?”
Khi vấn đề được gọi tên cụ thể hơn, cuốn sách bắt đầu có đường khoan rõ hơn. Nó không còn trượt trên bề mặt của những khái niệm lớn, mà đi vào một lớp đá cụ thể trong đời sống độc giả.
Biểu hiện 3: Lời hứa chuyển hóa quá mờ
Đây là điểm nhiều tác giả thường bỏ qua. Họ biết mình muốn viết về chủ đề gì, đôi khi cũng biết độc giả là ai, nhưng chưa trả lời đủ rõ: sau khi đọc xong cuốn sách này, độc giả sẽ khác đi như thế nào?
Một cuốn sách nonfiction không chỉ cần có nội dung. Nó cần có một hành trình. Nếu lời hứa chuyển hóa quá mờ, độc giả sẽ không biết mình đang được dẫn đi đâu. Họ đọc từng chương, thấy nhiều ý hay, nhưng không cảm nhận được một chuyển động tích lũy.
Vì vậy, khi một cuốn sách chưa tạo được sức chạm, tác giả không nên vội kết luận rằng mình chưa đủ hay, chưa đủ nổi tiếng, hay chủ đề chưa đủ lớn. Có thể cuốn sách chỉ đang cần được mài sắc hơn.
Đọc thêm bài viết:
Một mũi khoan sắc - Micro-niche thật sự là gì?
Nếu một mũi khoan cùn khiến lực bị phân tán, thì một mũi khoan sắc làm điều ngược lại: nó gom lực về một điểm.
Ở tầng lý thuyết chiến lược, điều này phù hợp với logic “focus” của Michael Porter: khi một doanh nghiệp chọn một vài phân khúc có nhu cầu chuyên biệt và phục vụ chúng tốt hơn đối thủ, khả năng tạo lợi thế cạnh tranh sẽ cao hơn. Với tác giả sách, “phân khúc” không chỉ là nhân khẩu học; thường nó là giao điểm giữa bản sắc người đọc, vấn đề cụ thể, và thời điểm cấp thiết.
Bốn yếu tố của một micro-niche hiệu quả
Micro-niche không phải một ô checkbox để tích vào. Nó là kết quả của việc tác giả trả lời trung thực và đủ sâu đến mức một nhóm người cụ thể có thể nhìn vào cuốn sách rồi nói: “Đây là sách của tôi.” Bốn yếu tố sau sẽ cấu thành một micro-niche hiệu quả. Thiếu bất kỳ yếu tố nào, cuốn sách sẽ bị lung lay - ở độc giả, ở vấn đề, ở thời điểm, hoặc ở lý do để người đọc thật sự thay đổi sau khi gấp sách lại.
Một nhóm độc giả cụ thể
Không phải “mọi người muốn sống tốt hơn”, mà là những con người có bối cảnh, vai trò, nỗi băn khoăn và cách nhìn đời đủ rõ để tác giả có thể hình dung họ đang ngồi trước mặt mình. Họ có thể là nhà quản lý lần đầu nhận đội nhóm. Là chuyên gia độc lập muốn chuyển tri thức thành sản phẩm. Là cha mẹ có con ở tuổi tiền dậy thì, bắt đầu nhận ra những cách giao tiếp cũ không còn hiệu quả.
Một vấn đề cụ thể
Không phải một khái niệm lớn, mà là một điểm mắc kẹt thật. Vấn đề ấy đủ rõ để độc giả nhận ra: “Đúng, đây là điều mình đang gặp.” Và cũng đủ quan trọng để họ sẵn sàng dành thời gian đi cùng một cuốn sách, không chỉ đọc lướt vài dòng cảm hứng trên mạng xã hội.
Susan Cain - tác giả cuốn Quiet - từng nói rằng điều mà cả Quiet lẫn cuốn sách sau đó của bà đều làm được là khiến độc giả cảm thấy “understood and validated”. Đây gần như là định nghĩa ngắn gọn nhất của một niche book hiệu quả: không phải cuốn nào cũng cần khiến mọi người thích; nhưng cuốn đúng độc giả phải khiến họ cảm thấy được hiểu và được xác nhận.
Một thời điểm cụ thể trong hành trình của độc giả
Cùng một vấn đề, nhưng ở những thời điểm khác nhau, con người cần những cách dẫn dắt rất khác nhau. Thời điểm làm cho nhu cầu trở nên cấp thiết. Và đây cũng là yếu tố giúp micro-niche phân biệt cuốn sách của bạn với hàng loạt tựa sách cùng chủ đề đang tồn tại trên thị trường.
Một chuyển hóa cụ thể mà cuốn sách có thể dẫn dắt
Đây là điểm khác biệt quan trọng giữa một chủ đề hay và một cuốn sách có sức sống. Chủ đề hay có thể khiến người đọc quan tâm. Nhưng chuyển hóa rõ mới khiến họ muốn bước vào hành trình cùng tác giả.
Lời hứa chuyển hóa không nhất thiết phải quá lớn lao. Không phải cuốn sách nào cũng cần hứa hẹn thay đổi toàn bộ cuộc đời người đọc. Đôi khi, một chuyển hóa nhỏ nhưng thật lại có giá trị hơn rất nhiều so với một lời hứa lớn nhưng mơ hồ.
Khi lời hứa chuyển hóa rõ, từng phần của cuốn sách sẽ có nhiệm vụ. Chương mở đầu giúp độc giả nhận ra vấn đề. Những chương tiếp theo giúp họ hiểu vì sao vấn đề tồn tại, tháo gỡ những niềm tin cũ, tiếp nhận một khung tư duy mới, thực hành bằng công cụ cụ thể. Khi đó, cuốn sách không chỉ nói với người đọc, nó dẫn dắt người đọc dịch chuyển.
Công thức kiểm tra độ sắc của ý tưởng sách
Từ 4 yếu tố này, chúng ta có thể hình thành nên một công thức để định hình cho cuốn sách của bạn. Công thức này không phải để biến cuốn sách thành một câu quảng cáo cứng nhắc. Nó là một cách giúp tác giả nhìn thấy rõ đầu mũi khoan của mình.
Cuốn sách này giúp [nhóm độc giả cụ thể] vượt qua [vấn đề cụ thể] tại [thời điểm cụ thể] để đạt được [chuyển hóa cụ thể] bằng [góc nhìn hoặc phương pháp riêng của tác giả].
Mũi khoan cùn: Tôi muốn viết sách về lãnh đạo.
=> Mũi khoan sắc: Tôi muốn viết cho những nhà quản lý lần đầu dẫn dắt đội nhóm sáng tạo, đang loay hoay chuyển từ “người làm tốt” sang “người dẫn dắt tốt”.
Mũi khoan cùn: Tôi muốn viết sách về tài chính cá nhân.
=> Mũi khoan sắc: Tôi muốn viết cho người trẻ mới đi làm 1-3 năm, có thu nhập đầu tiên nhưng luôn thấy mất kiểm soát với tiền bạc, để họ xây nền móng tài chính đơn giản mà không bị áp lực bởi những hệ thống quá phức tạp.
Khoan sâu trước, mở rộng sau
Nỗi sợ lớn nhất của nhiều tác giả khi chọn micro-niche là: nếu mình bắt đầu quá hẹp, liệu cuốn sách có còn cơ hội đi xa không? Nhưng có một nghịch lý thú vị trong xuất bản phi hư cấu: nhiều cuốn sách đi xa không phải vì chúng bắt đầu rộng, mà vì chúng bắt đầu rất sâu. Không có đường hầm nào được tạo ra bằng cách cào nhẹ lên bề mặt. Đường hầm được tạo ra khi mũi khoan đủ sắc, đủ bền, đủ kiên nhẫn đi sâu vào một điểm. Ba cuốn sách dưới đây là minh chứng rõ nhất cho chiến lược đó.
Quiet - Susan Cain (2012)
Quiet không bắt đầu bằng lời hứa rộng kiểu “làm thế nào để sống tốt hơn trong thế giới hiện đại”. Nó bắt đầu từ một nhóm người cụ thể: những người hướng nội đang sống trong một nền văn hóa đề cao sự hoạt ngôn, nhanh nhạy và hướng ngoại.
Điểm khởi đầu hẹp nhưng chiều sâu của vấn đề khiến cuốn sách vượt ra khỏi nhóm đó. Đến năm 2022, Quiet bán được khoảng 4 triệu bản, được dịch ra 40 ngôn ngữ, ở lại danh sách sách bán chạy nhất của NYT 16 tuần, và TED Talk đầu tiên của Susan Cain vượt 30 triệu lượt xem. Từ một nhóm độc giả cụ thể, cuốn sách mở ra cuộc đối thoại rộng hơn về cách chúng ta đánh giá năng lực, lãnh đạo và giá trị của những kiểu khí chất khác nhau trong xã hội.
Adult Children of Emotionally Immature Parents - Lindsay Gibson (2015)
Cuốn sách chạm vào một trải nghiệm rất cụ thể: những người trưởng thành đang cố hiểu tại sao mối quan hệ với cha mẹ để lại trong họ nhiều tổn thương, bối rối và cảm giác thiếu an toàn.
Gibson cho biết việc đặt tên hành vi của cha mẹ là “sự thiếu trưởng thành về cảm xúc” giúp thân chủ hiểu được chuyện gì đang xảy ra và bớt tự trách mình. Đây là bài học quan trọng: những cuốn sách ngách thành công thường làm được một điều mà nhiều cuốn sách thất bại — đặt tên được cho một trải nghiệm mơ hồ. Khi một cuốn sách trao cho cộng đồng độc giả một cụm từ đủ sắc, đủ dễ nhớ và đủ đúng cảm giác, nó không chỉ bán một lời khuyên, nó bán một khung diễn giải mà người đọc có thể mang đi kể lại.
Kết quả: đến năm 2024 vượt 1 triệu bản, là sách bán chạy hàng đầu trong nhiều hạng mục liên quan trên các sàn thương mại lớn. Từ lúc xuất bản năm 2015 đến khi bùng nổ mạnh nhờ mạng xã hội giai đoạn 2020–2022, cuốn sách mất gần 7 năm để đạt đỉnh, minh chứng rõ nét cho một quy luật quan trọng: sách ngách thường tích lũy theo thời gian, không chỉ bùng lên rồi tắt ngay sau khi ra mắt.
The Body Keeps the Score - Bessel van der Kolk (2014)
Cuốn sách đi từ một chủ đề rất chuyên sâu: sang chấn tâm lý, ký ức cơ thể và những tác động lâu dài của tổn thương tinh thần lên hệ thần kinh. Không phải điểm bắt đầu dễ dãi hay đại chúng. Nhưng khi xã hội ngày càng cần ngôn ngữ để hiểu về tổn thương và chữa lành, cuốn sách vượt ra khỏi phạm vi chuyên môn ban đầu.
Đến đầu năm 2025, cuốn sách ở lại danh sách sách bán chạy nhất của NYT hơn 328 tuần, trở thành cuốn phi hư cấu đứng vị trí số 1 nhiều tuần nhất trong lịch sử bảng xếp hạng này. Ra năm 2014 nhưng bùng nổ mạnh sau khoảng 5 năm, đây là minh chứng hoàn hảo cho mô hình “chậm rồi mới mạnh” của sách phi hư cấu ngách.
Ba mẫu hình lặp lại
Nhìn lại ba cuốn sách, có thể thấy những điểm chung đáng chú ý.
Thứ nhất, ngách thành công thường là ngách vấn đề gắn với bản sắc, không chỉ là ngách chủ đề. “Người hướng nội”, “cha mẹ thiếu trưởng thành cảm xúc”, “sang chấn tâm lý” - đây không chỉ là những chủ đề. Chúng là khung diễn giải giúp người đọc gọi tên chính mình hoặc gọi tên hoàn cảnh họ đang sống trong đó.
Thứ hai, đường tăng trưởng thường chậm rồi mới mạnh, không nhất thiết bùng ngay tuần đầu ra mắt. Điều này rất quan trọng với tác giả phi hư cấu: sách ngách thường tích lũy theo chiều dài thời gian, không chỉ phụ thuộc vào đợt ra mắt ban đầu. Một cuốn sách được viết đúng người, đúng vấn đề có thể “gặp thời” muộn khi xã hội bắt đầu sẵn sàng cho câu chuyện đó.
Thứ ba, sách ngách thành công hầu như luôn đi kèm một hệ sinh thái ngoài cuốn sách. TED talk và chương trình đào tạo trong trường hợp Susan Cain. Các tựa sách tiếp theo và nội dung lan tỏa trên mạng xã hội trong trường hợp Lindsay Gibson. Sách không nhất thiết là sản phẩm đơn lẻ, nhiều trường hợp thành công nhất là khi cuốn sách trở thành một điểm kết nối trong một mạng giá trị rộng hơn.
Và điều quan trọng nhất cần nhớ: sự mở rộng này không đến từ việc tác giả cố tình làm loãng cuốn sách để ai cũng thấy có phần dành cho mình. Nó đến từ việc tác giả đủ can đảm đi sâu vào một sự thật cụ thể đến mức sự thật ấy bắt đầu chạm vào những tầng phổ quát hơn của con người.
Đọc thêm bài viết:
Khi nào mũi khoan quá nhỏ?
Để không rơi vào cực đoan, chúng ta cần nhìn thẳng thắn để tìm thấy một điểm cân bằng. Bởi không phải cứ hẹp là tốt.
Một ngách quá nhỏ hoặc chưa đủ nhu cầu thực tế có thể khiến cuốn sách khó phát triển, dù nội dung có chất lượng đến đâu. Dữ liệu ngành cũng cho thấy điều này: cùng giai đoạn 2025, trong khi sách đố vui và sách tôn giáo tăng mạnh nhờ nhu cầu rõ ràng và cộng đồng độc giả có sẵn, một số phân khúc hẹp khác lại không đủ sức kéo hoặc vì nhóm độc giả quá nhỏ, hoặc vì vấn đề chưa đủ cấp thiết để người ta sẵn sàng bỏ tiền tìm lời giải.
Dấu hiệu của một mũi khoan quá nhỏ thường là không tìm thấy đủ cộng đồng độc giả đang gặp cùng một vấn đề; vấn đề quá riêng tư, chỉ đúng với trải nghiệm cá nhân của tác giả chứ không phản chiếu một nỗi đau chung; độc giả tiềm năng không sẵn sàng bỏ thời gian, tiền bạc hoặc sự chú ý để tìm lời giải; hoặc ngách đủ hẹp để khác biệt nhưng lại không có khả năng mở rộng sang các sản phẩm, dịch vụ hay cộng đồng xung quanh.
Một điểm mình nghĩ cần lưu ý nữa, đó là chiến lược ngách không phủ nhận sự tồn tại của những cuốn sách bán triệu bản nhờ sức hút đại chúng. Nghiên cứu về thị trường sách số cho thấy môi trường trực tuyến vừa mở cơ hội cho sách ngách, vừa có thể làm những cuốn sách siêu bán chạy càng mạnh hơn. Cả hai xu hướng cùng tồn tại, không loại trừ nhau. Nói cách khác, viết cho một ngách cụ thể không phải con đường duy nhất, nhưng là con đường khả thi hơn cho tác giả mới, tác giả chuyên gia, hoặc những chủ đề đặc thù - nhất là khi có cộng đồng độc giả và hệ thống tìm kiếm trực tuyến hỗ trợ.
Vì vậy, mục tiêu không phải là chọn ngách nhỏ nhất. Mục tiêu là chọn điểm khoan sắc nhất: đủ cụ thể để khác biệt, đủ sâu để tạo chuyển hóa, đủ rõ ràng để có một cộng đồng độc giả muốn đi cùng.
Và trong nhiều trường hợp, thành công của một cuốn sách ngách không đến từ việc bán được triệu bản ngay trong năm đầu. Nó đến từ việc cuốn sách xây được một nền tảng vững - nhóm độc giả trung thành, uy tín chuyên môn, và doanh số tích lũy bền theo thời gian. Từ nền tảng đó, những bước tiếp theo mới thực sự có nền đất vững vàng để phát triển.
Cách mài sắc mũi khoan cho ý tưởng sách của bạn
Đến đây, có thể bạn sẽ tự hỏi: nếu ý tưởng sách của mình hiện tại vẫn còn rộng, làm thế nào để mài sắc nó?
Một mũi khoan trước khi đủ sắc cũng cần được mài qua nhiều lần. Điều quan trọng là tác giả có một quy trình để đi từ rộng đến sâu, từ chủ đề đến độc giả, từ điều mình muốn nói đến điều người đọc thật sự cần được dẫn dắt.
Bước 1: Viết phiên bản mũi khoan cùn
Bắt đầu bằng câu đầu tiên, rất thô và rất thật:
“Tôi muốn viết một cuốn sách về [chủ đề].”
Ở bước này, bạn chưa cần vội phán xét. Hãy cứ viết xuống chủ đề rộng mà bạn đang quan tâm. Đó có thể là lãnh đạo, tài chính cá nhân, giáo dục, chữa lành, nuôi dạy con, thương hiệu cá nhân, sáng tạo, năng suất, giao tiếp... Nhưng hãy nhớ: đây mới chỉ là khối vật liệu ban đầu.
Bước 2: Thu nhỏ bề mặt khoan
Thêm vào nhóm độc giả cụ thể:
“Tôi muốn viết một cuốn sách về [chủ đề] cho [nhóm người cụ thể].”
Chỉ cần thêm nhóm độc giả, mũi khoan đã bắt đầu sắc hơn một chút. Bởi cùng một chủ đề sáng tạo nhưng viết cho nghệ sĩ tự do, viết cho người làm marketing, hay viết cho giáo viên sẽ cho ra ba cuốn sách hoàn toàn khác nhau về ngôn ngữ, ví dụ và chiều sâu.
Bước 3: Tìm đúng lớp đá cần xuyên qua
Thêm vấn đề cụ thể mà nhóm độc giả ấy đang gặp:
“Tôi muốn viết cho [nhóm người], đặc biệt là những người đang gặp khó khăn với [vấn đề cụ thể].”
Đây là lúc cuốn sách bắt đầu chạm vào một lớp đá thật. Không còn nói về chủ đề như một khái niệm lớn — mà đang nhìn vào một tình huống cụ thể trong đời sống hoặc công việc của người đọc.
Bước 4: Thêm lời hứa chuyển hóa
Hoàn chỉnh thành câu định vị có lời hứa:
“Cuốn sách này giúp [nhóm người] [vượt qua/hiểu/làm chủ] [vấn đề cụ thể] để [thay đổi cụ thể].”
Câu này không chỉ nói cuốn sách viết về điều gì. Nó nói cuốn sách giúp ai, trong vấn đề nào, và tạo ra sự thay đổi gì. Từ đây, các quyết định tiếp theo đều trở nên dễ hơn: nên chọn ví dụ nào, nên giải thích khái niệm nào, nên thiết kế bài tập gì, nên dùng giọng văn ra sao.
Nếu bạn đang có một ý tưởng sách, hãy thử viết lại nó qua bốn tầng này. Từ “Tôi muốn viết một cuốn sách về…” → đến “Tôi muốn viết cuốn sách này cho…” → đến “Họ đang mắc kẹt ở…” → và cuối cùng là “Cuốn sách này giúp họ…”
Mỗi lần làm rõ, bạn đang mài thêm một chút cho đầu mũi khoan của mình.
Đọc thêm bài viết:
Đừng sợ mũi khoan nhỏ, hãy sợ mũi khoan cùn
Để kết bài này, mình muốn nói rằng đừng sợ cuốn sách của bạn bắt đầu từ một nhóm độc giả nhỏ. Hãy sợ việc cuốn sách của bạn rộng đến mức không ai cảm thấy được gọi tên.
Một mũi khoan không cần có đầu thật to để xuyên qua đá. Nó cần đủ sắc, đúng điểm, và đủ bền bỉ để đi qua từng lớp một. Một cuốn sách phi hư cấu cũng vậy, nó không cần bắt đầu bằng tham vọng nói với cả thế giới. Nó chỉ cần bắt đầu bằng sự thấu hiểu đủ sâu một nhóm người cụ thể, ở một thời điểm cụ thể, với một vấn đề cụ thể. Rồi từ đó, nếu sự thật bên trong cuốn sách đủ thật, thế giới rộng hơn sẽ tự mở ra.
Mài sắc không có nghĩa là thu nhỏ. Nó có nghĩa là tập trung lực về đúng nơi cần đặt mũi khoan. Chỉ cần một đường khoan sắc bén và chắc chắn, một nhóm người đọc xong rồi nói “đây chính là cuốn sách dành cho tôi” là đủ để một hành trình bắt đầu chuyển động.
Nếu cuốn sách của bạn là một mũi khoan, nó đang khoan vào tảng đá nào và điểm xuyên phá đầu tiên của bạn là ai?