Đừng để độc giả phải "trả giá" bằng thời gian của họ
Chất lượng của sách được đo bằng giá trị trên từng phút đọc
Tuần vừa rồi, mình tư vấn cho một tác giả đang viết sách về chủ đề Bất động sản. Anh bảo mình rằng: “Anh đã hiệu chỉnh đến bản này là bản thứ 5 rồi em ạ. Cứ mỗi lần xem lại, anh cứ viết thêm viết thêm, sách cứ phình ra phình ra mà cuối cùng lại không biết đã nên dừng lại hay chưa.” Mình nghe câu đấy của anh thì mình bật cười, vì cách anh diễn tả và cũng bởi mình nhận ra một pattern khá phổ biến khi làm việc với các tác giả. Càng là người biết nhiều, có nhiều trải nghiệm, càng muốn đưa nhiều nội dung vào sách. Thêm một chương về X vì “cũng quan trọng”, thêm phụ lục về Y vì “thiếu thì tiếc”. Cuốn sách dày dần lên nhưng tác giả lại vẫn không biết đã đủ hay chưa?
Vậy thế nào là “đủ”? Bản tin tuần này, mình sẽ cùng bạn trả lời câu hỏi này nhé.
Cái bẫy của việc viết từ những gì mình biết
Phần lớn các tác giả bắt đầu hành trình viết sách bằng một câu hỏi rất tự nhiên: “Mình biết gì và mình có thể chia sẻ điều gì?”
Đó là một điểm khởi đầu hợp lý. Sau nhiều năm làm nghề, tích lũy kinh nghiệm, trải qua những thành công và thất bại, ai cũng mong muốn mang những điều giá trị nhất của mình vào cuốn sách. Vấn đề là khi xuất phát từ điều mình biết, gần như mọi nội dung đều có lý do để tồn tại. Chương này quan trọng vì nó giúp độc giả hiểu sâu hơn. Câu chuyện kia đáng kể vì nó chứa một bài học lớn. Framework nọ hữu ích vì nó từng giúp khách hàng của mình đạt kết quả. Dần dần, cuốn sách trở thành một kho tri thức của tác giả thay vì một hành trình dành cho độc giả.
Đây là một khác biệt rất quan trọng. Một kho tri thức chứa tất cả những gì tác giả biết, một hành trình chuyển hóa được tổ chức theo những gì độc giả cần. Khi không phân biệt được hai điều này, tác giả thường rơi vào trạng thái muốn giữ lại mọi thứ. Bởi xét riêng lẻ, gần như không có nội dung nào thực sự sai hay vô giá trị. Nhưng một cuốn sách không thất bại vì chứa quá nhiều điều vô ích. Nó thường thất bại vì chứa quá nhiều điều hữu ích cùng một lúc nhưng những điều đó không kết nối được với nhau. Và độc giả là người phải trả giá cho điều đó bằng thời gian, sự tập trung và năng lượng nhận thức của mình.
Jellybooks - công ty chuyên phân tích hành vi đọc sách bằng cách theo dõi thói quen đọc của hàng chục nghìn độc giả - kết luận rằng tỷ lệ hoàn thành sách nonfiction ở mức “thảm hại”. Nghiên cứu độc lập từ nhiều nguồn khác nhau cho thấy 43% người đọc thừa nhận khó hoàn thành sách nonfiction, và gần 1 trong 3 độc giả hiếm khi đọc hết những cuốn sách họ bắt đầu. Hawking Index - chỉ số đo mức độ đọc thực tế dựa trên các đoạn được highlight nhiều nhất trên Kindle - cho thấy một số bestseller nonfiction nổi tiếng có tỷ lệ hoàn thành chỉ 2-5%, nghĩa là 95-98% người mua sách không đọc đến trang cuối.
Điều này không hẳn vì người đọc thiếu kỷ luật. Trong nhiều trường hợp, vấn đề nằm ở cách cuốn sách được thiết kế. Khi mọi ý tưởng đều được xem là quan trọng, thông điệp cốt lõi của cuốn sách bắt đầu bị pha loãng. Điều mà tác giả thực sự muốn người đọc ghi nhớ vẫn nằm đâu đó trong cuốn sách, nhưng nó bị bao quanh bởi quá nhiều lớp thông tin khác cũng đang cạnh tranh cho sự chú ý. Đến một thời điểm, độc giả không còn biết đâu là điều quan trọng nhất mà họ cần mang theo sau khi gấp cuốn sách lại.
Hệ quả đau lòng nhất là những nội dung mà tác giả tâm đắc nhất thường lại nằm ở nửa sau của bản thảo. Họ dành nhiều tháng, thậm chí nhiều năm để chắt lọc những góc nhìn sâu sắc nhất, nhưng cuối cùng phần lớn độc giả không bao giờ tiếp cận được chúng.
Không phải vì những nội dung đó không đủ hay. Mà vì hành trình để đi đến đó quá dài, và họ đã bỏ cuộc ở ngay chặng đầu. Vì thế, mình nghĩ rằng câu hỏi quan trọng nhất dành cho các tác giả trước khi viết không phải là “Mình còn điều gì chưa đưa vào cuốn sách?”, mà nên là: “Độc giả cần đi qua những gì, và chỉ những gì, để có thể tạo ra sự chuyển hóa mà mình mong muốn?”
Đọc thêm bài viết:
76 trang, 36 ngôn ngữ và một bài học lớn về sự tập trung
Nếu có ai đủ “quyền” để viết dài, Seth Godin chắc chắn là một trong những người đó.
Hơn hai mươi năm viết blog mỗi ngày không bỏ một buổi, hàng chục đầu sách bestseller, nhiều thập kỷ nghiên cứu và thực chiến trong lĩnh vực marketing, kinh doanh và sáng tạo, nếu muốn, ông hoàn toàn có thể viết một cuốn sách vài trăm trang về chủ đề khi nào nên kiên trì và khi nào nên từ bỏ.
Nhưng ông đã không làm như vậy. The Dip chỉ có 76 trang.
Và gần như toàn bộ cuốn sách được xây dựng quanh một ý tưởng duy nhất: trong bất kỳ hành trình nào cũng sẽ xuất hiện những giai đoạn khó khăn, nhưng không phải khó khăn nào cũng đáng để vượt qua. Có những “đoạn trũng” mà nếu kiên trì đi tiếp, phần thưởng phía sau rất xứng đáng. Nhưng cũng có những con đường đã đi vào ngõ cụt, và điều khôn ngoan nhất là dừng lại. Chỉ vậy thôi.
Không thêm những framework mở rộng để bao quát toàn bộ chủ đề thành công. Không thêm những chương phụ giải thích cách áp dụng vào mọi lĩnh vực trong cuộc sống. Không cố gắng biến cuốn sách thành cẩm nang đầy đủ nhất về phát triển bản thân.
Thoạt nhìn, đây có vẻ sẽ là một cuốn sách khiến độc giả ngần ngại vì băn khoăn liệu nó có đủ sức nặng không, nhưng kết quả lại cho thấy điều ngược lại. The Dip nhanh chóng vươn lên vị trí số 5 trên bảng xếp hạng New York Times Bestseller, bán hơn 100.000 bản chỉ trong tháng đầu tiên phát hành. Đến nay, cuốn sách đã được dịch ra 36 ngôn ngữ và tiếp cận hàng trăm nghìn độc giả trên toàn thế giới. Trên Goodreads, cuốn sách nhận được hơn 38.000 lượt đánh giá, một con số rất đáng chú ý đối với một cuốn sách chỉ dày 76 trang.
Nhưng điều khiến mình chú ý hơn cả không phải doanh số, điều khiến bạn sẽ ngạc nhiên là cách độc giả nói về trải nghiệm đọc của họ với cuốn sách. Khi đọc các đánh giá, mình nhận thấy một mẫu số chung xuất hiện rất nhiều lần. Nhiều người nói rằng họ đọc xong cuốn sách chỉ trong một buổi. Không chỉ vì cuốn sách ngắn, mà bởi họ không muốn dừng lại giữa chừng. Và quan trọng hơn, sau khi đọc xong, họ nhớ rất rõ điều Seth Godin muốn họ nhớ. Đây là điểm mà nhiều tác giả thường bỏ qua.
Thành công của một cuốn sách không chỉ nằm ở số lượng thông tin được truyền tải. Thành công nằm ở việc bao nhiêu phần trăm thông điệp thực sự được giữ lại trong tâm trí người đọc sau khi họ gấp cuốn sách lại. Seth Godin từng chia sẻ rất thẳng thắn về triết lý này: “I made a decision to write for my readers, not to try to find more readers for my writing.” - “Tôi quyết định viết cho độc giả của mình, chứ không phải cố gắng tìm thêm độc giả cho những gì mình viết.” Ẩn sau câu nói đó là một sự thay đổi rất lớn trong tư duy của người làm nội dung. Nhiều tác giả viết với mong muốn thể hiện tất cả những gì mình biết. Trong khi đó, Seth Godin viết với mục tiêu giúp độc giả hiểu được điều quan trọng nhất mà ông muốn truyền tải.
Ông cũng từng nói: “If you can’t state your position in eight words, you don’t have a position.” - “Nếu bạn không thể diễn đạt quan điểm của mình trong tám từ, có lẽ bạn chưa thực sự có một quan điểm rõ ràng.” Và một câu nói khác mà mình nghĩ rất đáng để các tác giả suy ngẫm: “Writing twice as long a post doesn’t increase communication, it usually decreases it.”- “Viết dài gấp đôi không làm khả năng truyền đạt tăng lên. Phần lớn trường hợp, nó làm khả năng truyền đạt giảm xuống.”
Khi đọc những câu nói này cùng với cách ông xây dựng The Dip, mình nhận ra đây không phải là quyết định nhất thời. Đây là một triết lý nhất quán xuyên suốt toàn bộ sự nghiệp sáng tạo của Seth Godin. Nếu nhìn vào This Is Marketing, Linchpin hay The Practice, bạn sẽ thấy một điểm chung rất rõ. Mỗi cuốn sách đều xoay quanh một thông điệp trung tâm đủ mạnh để nâng đỡ toàn bộ cấu trúc. Ông không cố gắng nhồi nhét mọi điều mình biết về marketing vào This Is Marketing. Ông cũng không cố gắng tổng hợp toàn bộ tri thức về luyện tập sáng tạo trong The Practice. Ông bắt đầu bằng một câu hỏi rất khác với phần lớn tác giả: “Độc giả cần thay đổi điều gì sau khi đọc cuốn sách này?”. Và sau khi đã trả lời được câu hỏi đó, ông chỉ giữ lại những nội dung phục vụ cho sự thay đổi ấy.
Có lẽ đây mới là bài học lớn nhất mà chúng ta có được từ Seth Godin. Một cuốn sách có sức mạnh không phải là cuốn sách chứa nhiều kiến thức nhất, mà là cuốn sách biết chính xác điều gì cần được giữ lại và điều gì cần được loại bỏ để độc giả có thể hoàn thành hành trình chuyển hóa của mình.
Bài học từ Seth Godin cho các tác giả: sách của bạn không cần chứa mọi thứ bạn biết. Nó chỉ cần chứa đúng thứ độc giả cần để hoàn thành hành trình chuyển hoá cho một mục tiêu. Đó mới thực sự là ý nghĩa của việc “viết” cho độc giả.
Câu hỏi mà rất ít tác giả đặt ra trước khi viết
Đến đây, mình sẽ khẳng định một điều chắn chắn để trả lời cho câu hỏi ở phần mở đầu. Sau tất cả, “vừa đủ” chưa bao giờ là một con số trang. Một trăm trang vẫn có thể là quá dài nếu có những phần nội dung không đóng góp vào hành trình chuyển hóa của độc giả. Ngược lại, hai trăm hay ba trăm trang vẫn có thể tạo cảm giác cô đọng nếu mỗi chương đều giúp người đọc tiến thêm một bước về phía kết quả mà họ đang tìm kiếm.
Vậy làm thế nào để biết cuốn sách của bạn đang ở đâu trên thang đo đó?
Mình nhận ra rằng những cuốn sách tạo ra chuyển hóa mạnh mẽ thường được xây dựng từ một góc nhìn. Thay vì bắt đầu bằng “Tôi muốn nói gì?”, chúng sẽ bắt đầu bằng “Độc giả cần thay đổi điều gì?”.
Từ đó, toàn bộ cấu trúc cuốn sách được thiết kế xoay quanh hành trình chuyển hóa của người đọc. Để làm được điều đó, có 4 bước sau bạn có thể xác định trong tâm trí trong quá trình viết.
Bước 1: Xác định điểm chuyển hóa
Thực ra ngay từ khi trước khi xây dựng outline - khung xương của cuốn sách, đó là lúc bạn đã cần xác định dòng chảy chuyển hoá cho cuốn sách của mình. Outline sẽ là hình hài cụ thể cho dòng chảy đó bẳng ngôn từ, và là căn cứ để bạn bám vào trong quá trình viết.
Khi đã có outline rõ rằng, trước khi viết bất kỳ chương nào, bạn cũng đều hãy nhìn vào đó và trả lời một câu hỏi quan trọng:
Sau khi đọc xong cuốn sách này, độc giả sẽ khác đi ở điểm nào?
Đó có thể là một thay đổi về nhận thức, một thay đổi trong cách ra quyết định, hoặc một hành động cụ thể mà trước đây họ chưa làm được. Điều quan trọng là câu trả lời phải đủ rõ ràng để trở thành kim chỉ nam cho toàn bộ cuốn sách.
“Họ sẽ hiểu tầm quan trọng của marketing” là một đích đến khá mơ hồ. Nhưng “họ sẽ xác định được đúng nhóm khách hàng mục tiêu trước khi triển khai hoạt động marketing đầu tiên” lại là một kết quả cụ thể hơn rất nhiều. Điểm chuyển hóa càng rõ, việc lựa chọn nội dung để viết càng dễ dàng. Bởi lúc đó bạn không còn viết để chia sẻ kiến thức, mà đang viết để dẫn dắt độc giả.
Bước 2: Vẽ hành trình tối thiểu
Khi đã xác định được điểm đến, câu hỏi tiếp theo là:
Độc giả cần đi qua những gì để đến được đó?
Hãy hình dung họ đang đứng ở điểm A và cần đến điểm B. Trên quãng đường đó, họ cần hiểu điều gì? Họ cần thay đổi niềm tin nào? Họ cần thực hiện hành động nào? Những câu trả lời đó chính là xương sống của cuốn sách.
Đây cũng là lúc tác giả bắt đầu phân biệt được đâu là nội dung cần thiết và đâu là nội dung chỉ đơn giản là thú vị. Rất nhiều ví dụ hay, rất nhiều câu chuyện giá trị, rất nhiều kinh nghiệm quý báu có thể không xuất hiện trong cuốn sách này. Không phải vì chúng không tốt, mà vì chúng không phục vụ cho hành trình chuyển hóa mà cuốn sách đang hướng tới.
Một cuốn sách mạnh không phải là cuốn sách chứa nhiều kiến thức nhất. Đó là cuốn sách có lộ trình rõ ràng nhất.
Bước 3: Kiểm tra từng chương bằng một câu hỏi
Đây là một phép thử rất đơn giản nhưng cực kỳ hiệu quả mà bạn có thể tiến hành. Với mỗi chương hoặc mỗi phần nội dung đã viết, hãy tự hỏi:
“Nếu bỏ phần này đi, độc giả có vẫn đến được điểm chuyển hóa không?”
Nếu câu trả lời là “có”, rất có thể phần nội dung đó đang tồn tại vì tác giả thích nó hơn là vì độc giả cần nó. Ngược lại, nếu thiếu nó mà hành trình bị đứt gãy, đó là dấu hiệu cho thấy phần nội dung ấy đang thực hiện đúng vai trò của mình.
Nhiều tác giả nghĩ rằng chất lượng của một cuốn sách được tạo ra bởi những gì họ thêm vào. Nhưng trên thực tế, rất nhiều khi chất lượng được tạo ra bởi những gì họ quyết định cắt bỏ.
Đọc thêm bài viết:
Bước 4: Trở thành người dẫn đường cho độc giả
Một trong những lý do khiến nhiều cuốn sách bị bỏ dở không phải vì nội dung không hay, mà vì độc giả bị lạc.
Họ hiểu từng chương riêng lẻ, nhưng không còn nhìn thấy bức tranh tổng thể. Họ đọc được những ý tưởng giá trị, nhưng không biết những ý tưởng đó kết nối với nhau như thế nào và sẽ dẫn họ đi đâu tiếp theo. Đó là lý do một cuốn sách chuyển hóa không chỉ cần nội dung tốt. Nó còn cần những sợi dây liên kết đủ chắc để dẫn dắt độc giả trong suốt hành trình.
Hãy đặt mình vào vị trí của người đọc. Họ không có tất cả những kiến thức, kinh nghiệm và bối cảnh mà bạn đang có trong đầu. Họ đang bước vào thế giới của bạn từng chương một, từng trang một. Điều hiển nhiên với bạn có thể hoàn toàn mới mẻ với họ. Điều bạn cho là một bước chuyển logic có thể khiến họ cảm thấy bối rối.
Vì vậy, trong quá trình viết, hãy liên tục tự hỏi: “Đến đoạn này, độc giả đang nghĩ gì?”, “Họ có đang hiểu tại sao mình kể câu chuyện này không?”, “Họ có nhìn thấy mối liên hệ giữa chương vừa đọc và chương sắp tới không?”, “Họ có đang gặp một khúc mắc nào cần được giải thích thêm không?”
Nhiều khi, chỉ một vài câu dẫn dắt cũng có thể tạo ra sự khác biệt rất lớn, ví dụ như: “Đọc đến đây, có thể bạn đang tự hỏi điều này liên quan gì tới việc viết sách. Hãy cùng mình lùi lại một bước để nhìn bức tranh toàn cảnh.” Hoặc: “Trước khi đi tới phần thực hành, chúng ta cần hiểu rõ một nguyên lý nền tảng. Bởi nếu thiếu nó, những công cụ phía sau sẽ rất khó phát huy hiệu quả.” Hay đơn giản là: “Nếu bạn đang cảm thấy mọi thứ có vẻ phức tạp hơn lúc đầu, điều đó hoàn toàn bình thường. Chúng ta đang ở giữa hành trình chuyển đổi tư duy, và phần tiếp theo sẽ giúp kết nối những mảnh ghép này lại với nhau.”
Những đoạn chuyển tiếp như vậy có vẻ nhỏ, nhưng chúng giúp độc giả cảm thấy luôn có người đồng hành bên cạnh. Thay vì bị bỏ lại một mình giữa một khối kiến thức lớn, họ được dẫn dắt, được giải thích và được hỗ trợ để tiếp tục đi về phía trước. Đây cũng là lúc tác giả cần nhớ rằng mình không đang viết một bài nghiên cứu hay một kho lưu trữ kiến thức. Bạn đang thiết kế một trải nghiệm đọc. Và trong mọi trải nghiệm tốt, người dẫn đường luôn biết người tham gia đang ở đâu, đang cảm thấy thế nào và cần gì để bước tiếp.
Khi những sợi dây liên kết này được tạo ra đủ tốt, cuốn sách không còn là những chương nội dung rời rạc được ghép lại với nhau. Nó trở thành một hành trình liền mạch, nơi mỗi chương mở ra cánh cửa cho chương tiếp theo và mỗi ý tưởng đều góp phần đưa độc giả tiến gần hơn tới sự chuyển hóa mà cuốn sách đã hứa hẹn ngay từ đầu.
Lưu ý: Đặt thông điệp quan trọng nhất vào vị trí đúng
Có một thói quen rất phổ biến của các tác giả là giữ điều quan trọng nhất cho những chương cuối cùng. Chúng ta thường nghĩ rằng độc giả cần đi qua toàn bộ hành trình rồi mới đủ khả năng tiếp nhận thông điệp cốt lõi. Nhưng hành vi đọc thực tế lại cho thấy một câu chuyện khác. Không phải tất cả độc giả đều đọc đến trang cuối.
Nếu thông điệp quan trọng nhất của bạn nằm ở chương 7 trong một cuốn sách 10 chương, hãy tự hỏi: bao nhiêu phần trăm người đọc thực sự đến được đó? Nếu đây là điều bạn muốn họ nhớ nhất, tại sao nó lại xuất hiện ở nơi ít người tiếp cận nhất?
Điều này không có nghĩa là phải đưa hết mọi thứ vào chương đầu tiên. Nhưng nó đòi hỏi tác giả phải suy nghĩ kỹ về vị trí của những ý tưởng quan trọng nhất trong hành trình đọc. Bởi đôi khi, giá trị không nằm ở việc giữ lại điều hay nhất cho cuối cùng.
Tương tự, khi viết từng phần, từng chương, bạn cũng cần xác định rõ điểm quan trọng nhất của nội dung đó là gì và tìm vị trí đẹp nhất để đưa nó tới với độc giả một cách hấp dẫn. Giá trị nằm ở việc đảm bảo điều quan trọng nhất có cơ hội được tiếp cận nhiều nhất. Đó cũng là một cách thể hiện sự tôn trọng với người đọc. Họ không mua sách để biết tất cả những gì bạn biết về một chủ đề. Họ mua sách bởi họ đang đứng trước một vấn đề cụ thể và mong muốn vượt qua nó. Một cuốn sách được thiết kế tốt hiểu rất rõ điều đó. Nó không cố gắng đưa cho độc giả nhiều hơn mức họ cần. Nó tập trung đưa cho họ đúng thứ họ cần, đúng thời điểm họ cần, để tạo ra sự chuyển hóa mà cuốn sách đã hứa hẹn ngay từ đầu.
Đọc thêm bài viết:
Hãy biết “đủ”!
Một cuốn sách tôn trọng độc giả không nhất thiết phải là cuốn sách dài nhất. Đó là cuốn sách mà mỗi chương, mỗi ví dụ, mỗi câu chuyện đều phục vụ cho một mục tiêu rõ ràng: giúp người đọc tiến gần hơn tới sự chuyển hóa mà họ đang tìm kiếm. Khi nhìn từ góc độ đó, việc lược bỏ không còn là mất mát, mà trở thành một hành động tập trung năng lượng vào điều quan trọng nhất.
Có lẽ vì vậy mà trước khi viết thêm một chương mới, bổ sung thêm một ví dụ mới hay giữ lại một nội dung mà mình rất yêu thích, mỗi tác giả đều có thể tự hỏi: liệu phần nội dung này có thực sự giúp độc giả tiến thêm một bước trên hành trình chuyển hóa của họ hay không?
Bởi cuối cùng, giá trị của một cuốn sách không được đo bằng số lượng kiến thức mà tác giả đưa vào, mà được đo bằng những gì còn ở lại trong suy nghĩ, trong hành động và trong cuộc sống của người đọc sau khi họ gấp cuốn sách lại. Và đôi khi, điều làm nên sức mạnh của một cuốn sách không phải là nó nói được bao nhiêu điều, mà là khi gập sách lại, nó giúp người đọc nhìn thấy rõ điều quan trọng nhất mà họ cần mang theo.